Berlijn toont Hitler en het Duitsland van toen

Duitse media spreken over het doorbreken van een taboe: de eerste tentoonstelling over Adolf Hitler opent vrijdag in Berlijn haar deuren. De organisatie legt de nadruk niet alleen op de leider van de nationaalsocialisten, er is vooral aandacht voor de sociale context van nazi-Duitsland.

Duitsland heeft honderden tentoonstellingen over de Tweede Wereldoorlog voorbij zien komen, maar nog nooit stond Hitler zelf in de schijnwerpers. ‘Hitler en de Duitsers’ – samenleving en misdaad’, zoals de tentoonstelling in het Duits Historisch Museum officieel heet, toont oorlogsdocumentatie die de impact van het naziregime belichten, aangevuld met propagandamateriaal over de nazileider; zoals portretten en enkele bustes van Hitler.

Maar er zijn ook voorwerpen die voor het Duitse volk bedoeld waren, zoals nazipoppen voor kinderen, kaartspelen met afbeeldingen van nazi-uniformen en lampenkappen met hakenkruizen. Want, zo benadrukt de organisatie op de website van het museum, het draait niet alleen om de leider van de nationaalsocialisten. Precaire onderwerpen als de betrokkenheid van het Duitse volk en de toenmalige steun aan Hitler, krijgen evenveel aandacht.

Persoonlijkheid Hitler
In de beschrijving van de tentoonstelling staat het duidelijk toegelicht: “Zijn (Hitler, red.) macht is niet alleen te verklaren door zijn persoonlijke eigenschappen. Nog belangrijker zijn de sociaal-maatschappelijke omstandigheden destijds en de mentale toestand van de Duitsers. Hij mobiliseerde de angsten en de hoop van de Duitsers en zette deze voor zijn eigen partijpolitieke doeleinden in.”

Om antwoorden te vinden op gevoelige vragen over de oorsprong van de oorlog, die Duitsland al 65 jaar in haar greep houden, wijst de tentoonstelling voornamelijk op de relatie tussen het Duitse volk en de persoon die het voor elkaar kreeg om binnen een mum van tijd de machtigste man van Europa te worden. “Het heeft geen zin om alleen afbeeldingen van Hitler te tonen”, zegt historicus en curator van de tentoonstelling Hans-Ulrich Thamer tegenover Deutsche Welle. “Hitler is geworden wat hij was, dankzij de wijdverspreide steun die hij uit vele delen van de samenleving ontving.”

Geen eerbetoon
Alhoewel er van alles aan gedaan is om te voorkomen dat de tentoonstelling een eerbetoon wordt aan Hitler, liggen ongewenste verheerlijking door neonazi’s en protesten van tegenstanders op de loer, zo schrijft Der Spiegel.

Tegenover persbureau AP zegt Thamer dat hij ‘niet verwacht dat de tentoonstelling controversie genereert’. De confrontatie met het oorlogsverleden en het fenomeen Hitler schijnt de laatste jaren dan ook minder pijnlijk te worden voor Duitsland. Een sprekend voorbeeld daarvan is de Duitse film 'Mein Führer: Die wirklich wahrste Wahrheit über Adolf Hitler', waarin de nazileider wordt afgeschilderd als een komische idioot. Een andere Duitse filmproductie over Hitler is ‘Downfall’, waarin de aftakeling tijdens Hitlers laatste dagen centraal staan. Een onderwerp dat ook in de tentoonstelling aan bod komt.

Hitlers spullen
Om geen ongewenste aandacht te richten op de nazileider, zijn sommige stukken uit de tentoonstelling geweerd. Veel van Hitlers uniforms en andere persoonlijke bezittingen zijn bewaard gebleven, opgeslagen in een depot in Moskou, maar voor de tentoonstelling in Berlijn werden ze niet geschikt bevonden. “Als je zulke voorwerpen toont, ga je een grens over en kom je te dicht in de buurt van het idee dat dit een eerbetoon aan een held zou zijn”, zegt Thamer in Der Spiegel.

Ook een schilderij van Hitler, waarop hij staat afgebeeld als een groot leider voor een gefantaseerd Duits landschap, werd door de curators geweigerd. Het immense, door de nazi-Duitsland gefinancierde portret, dat sinds 1939 in bewaring is bij het Amerikaanse leger, zou volgens Thamer te confronterend zijn. Daarvoor in de plaats hangen er in het Berlijnse museum kopieën van Hitlers portretten, in kleiner formaat.