Vastbinden is echt uit de tijd

Verpleeghuizen binden hun bewoners nog vaak vast. Eind volgend jaar wordt dat verboden. Een campagne bereidt het personeel voor op deze cultuuromslag.

Een duidelijk verbod, scholing van personeel en een radicale omslag in denken bij alle partijen. Dat zijn volgens Math Gulpers de belangrijkste voorwaarden waaraan moet zijn voldaan voordat het gebruik van de Zweedse band in verpleeghuizen kan worden afgeschaft. Gulpers kan het weten, want hij is directeur van verpleeghuis Lückerheide in Kerkrade, waar het zogeheten fixeren van bewoners sinds 1 juli 2007 is verboden.

Lückerheide wist het aantal gefixeerde bewoners terug te brengen naar nul, waar dit in 2002 nog op 27 procent lag. Gulpers: „We hadden geen extra personeel nodig, de verzorgenden waren meer tevreden en het kostte niks extra. Ja, voor 10 procent van de bewoners hebben we een laag bed aangeschaft, maar er moesten toch nieuwe bedden komen. En een verdrietige bewoner kost meer dan die paar duizend euro voor een laag bed.”

Gulpers doet zijn verhaal deze middag in zorgcentrum verpleeghuis Overspaarne in Haarlem. Daar nemen zo’n vijftig werkers uit de verpleeghuiszorg deel aan de voorlichtingsdag ’Niet fixeren is een kunst!’ Die is georganiseerd door IDé (innovatiekring dementie), een ’vrijzinnige beweging’ die wil bijdragen aan kwaliteit van leven van mensen met dementie. De bijeenkomst is onderdeel van een tour door Nederland, die de verpleeghuizen voorbereidt op de wettelijke afschaffing van onrustbanden in 2011 (zie kader).

Verpleeghuisdirecteur Gulpers schat dat er in Nederland momenteel nog 4000 à 5000 ouderen worden gefixeerd. „Zoveel mensen worden in hun dagelijkse vrijheid beperkt.” Hij somt de negatieve gevolgen van het aan banden leggen van ouderen op: incontinentie, depressie en agitatie, agressie en rusteloosheid, vergroot risico op ernstige verwondingen en zelfs overlijden. Vorig jaar stierven in Nederland acht ouderen door het gebruik van de Zweedse band. Gulpers: „We denken dat de zorg die we bieden veilig is, maar dat is niet zo. En als één keer besloten is om een bewoner in een band te zetten, kom je er nooit meer vanaf.”

Een hardnekkig misverstand is, zegt Gulpers, dat ouderen vastgezet moeten worden omdat ze anders vallen. „Maar als je dagelijks vastgebonden wordt, gaan je spieren achteruit. Daarom vallen mensen ook altijd als ze uit de band komen. Het is een vicieuze cirkel.”

Waarom dan toch nog zoveel ouderen een band omkrijgen? Gulpers: „De familie vraagt erom, en dat is logisch, want de verzorging zegt: ’We moeten uw vader wel vastbinden, anders valt hij’.” Ook verzorgers denken vaak nog steeds dat vastbinden beter is voor een onrustig of agressief iemand. „Er zijn vaak ook geen alternatieven beschikbaar, bovendien is er een duidelijk gebrek aan visie en beleid.”

In Lückerheide ging in 2007 het roer volledig om. Er kwam een beleidsverandering en vervolgens een verbod op de Zweedse band. Gulpers: „Dat nieuwe beleid leg je uit aan de nieuwe bewoners en hun familie. De bewoners die geen band hebben, krijgen die in de toekomst ook niet meer. Het aantal bewoners dat nog wel vastgezet wordt, dring je terug.” En, niet onbelangrijk, vertelt Gulpers, Lückerheide is niet overgegaan op bedrekken, want daar komen ook nare ongelukken van.

Nog een tip van Gulpers voor instellingen die nog van de Zweedse band afmoeten: „Rapporteer hoeveel banden je gebruikt, dan weet je het ook. Haal vervolgens alle banden weg en laat je als personeelslid zelf eens vastbinden. Dan weet je hoe dat voelt. En ga als instelling vooral niet een strijd aan met de familie, maar handhaaf het beleid en draag dat ook uit.”

Intensieve scholing van het zorgend personeel is noodzakelijk bij zo’n veranderingsproces, stelt Gulpers. „En alle medewerkers moeten er achter staan. Leidinggevenden moeten de nieuwe werkwijze monitoren en hun mensen stimuleren, ook in het meedenken over alternatieve hulpmiddelen.” Communicatie is ook belangrijk. „Enige massage is nodig. Het gaat om een cultuurverandering bij álle partijen: verzorgenden, familie en (para)medici. Wij hebben met al deze partijen intensieve gesprekken gevoerd.” Ook stelde Lückerheide een kartrekker aan, die de voortgang van het veranderingsproces bewaakte.

Een belangrijke gesprekpartner zijn de familieleden van de (nieuwe) bewoner, vertelt Gulpers. Want die zien hun vader of moeder niet graag uit bed vallen. En ze hebben jaren gehoord dat de Zweedse band goed was. Het roept weerstand op als ze ineens horen dat fixeren juist niet goed is. Lückerheide schreef daarom alle betrokken families een brief en organiseerde informatieavonden. Ook zocht de instelling individueel contact met de familie en zorgde dat zij betrokken was bij het zorgplan voor haar vader of moeder.

Het afschaffen van de Zweedse band heeft in Lückerheide niet geleid tot meer valpartijen of ernstige ongelukken. Gulpers: „We zijn meer gaan lopen met bewoners, want ze moeten juist zo veel mogelijk bewegen. Dat verlaagt de valkans én de valangst”, Ook werden er niet meer kalmerende middelen voorgeschreven aan bewoners.

Dat beeld wordt bevestigd door Jan Hamers, hoogleraar verpleging en verzorging van ouderen aan de universiteit in Maastricht. Hij is deze middag ook aanwezig in Overspaarne. Hamers is onderzoeksleider van een team dat de ’methode Exbelt’ ontwikkelde die in Lückerheide zo succesvol wordt toegepast.

Hamers en zijn mensen droegen ook bij aan het zoeken naar moderne hulpmiddelen die de Zweedse band vervangen. En die zijn er genoeg, zegt Hamers. „Hét alternatief bestaat niet. Je moet naar alternatieve interventies kijken, op basis van risico’s én per individu. Lage bedden bijvoorbeeld, een infrarood waarschuwingssysteem, balanstraining en een consultatie door een gespecialiseerde verpleegkundige.”

Op de vraag van Math Gulpers aan de zorgwerkers in de zaal of er in hun verpleeghuis nog gefixeerd wordt, gaan toch aardig wat vingers de lucht in. Eén verzorgster vertelt dat in haar verpleeghuis de Zweedse band van de ene op de andere dag verboden werd. Het personeel werd vanaf dat moment goed begeleid. „We hebben sindsdien geen valpartijen gehad.”