Barendrecht staat op de tocht

Wat blijft er over van de Nederlandse ambities op het gebied van klimaat, milieu en duurzame energie, nu VVD en CDA aan de macht zijn? Deel twee van een serie.

Nederland zou koploper in de wereld worden met de opslag van CO2 onder de grond. Tientallen miljoenen euro’s aan subsidie lagen klaar en in Brussel nog eens honderden miljoenen. Er was vanuit Den Haag bijna groen licht voor een proef in Barendrecht. In het Noorden waren al locaties aangewezen om het broeikasgas op te slaan. Het onderzoeksconsortium was net, met steun van 35 miljoen euro overheidsgeld, begonnen aan een nieuw programma.

Eén enkel zinnetje in het regeerakkoord van het nieuwe kabinet maakt een einde aan al deze ambities. ’Opslag komt pas aan de orde na verlening van de vergunning voor een nieuwe kerncentrale’, staat erin. Onderzoekers en industrie zijn zwaar teleurgesteld en verbijsterd. De inkt van het akkoord is nauwelijks droog, de nieuwe bewindslieden net benoemd, maar de lobby van grote energiebedrijven en werkgeversorganisatie VNO-NCW richting Den Haag om dat ene zinnetje is al op gang gekomen.

Het is dan ook „desastreus”, vindt hoogleraar Wim Turkenburg. Afvang en opslag van CO2 is nodig om de Europese klimaatdoelen in 2020 te halen, stelt Turkenburg, hoofd van de energieonderzoeksgroep aan de Universiteit van Utrecht. De koppeling van CO2-opslag aan kernenergie noemt hij ’absurd’. „Dat slaat helemaal nergens op. Het is onwaarschijnlijk dat een nieuwe kerncentrale voor 2020 draait. Die draagt dus niet bij aan het halen van de doelen.” Maar de ontwikkeling en de toepassing van CO2-opslag wordt feitelijk wel jaren stilgelegd. „En mag je voor een experiment ook geen CO2 onder de grond stoppen?”, vraagt de hoogleraar zich af. „Dan betekent dat zelfs een stop op de wetenschappelijk ontwikkeling. Dat lijkt me strijdig met het streven naar een kenniseconomie.”

De vorige minister van economische zaken, Van der Hoeven, had zich juist op allerlei fronten hard gemaakt voor CO2-opslag. Samen met voormalig premier Balkenende probeerde ze voor twee grote projecten subsidie binnen te halen uit Brussel: voor de afvang en opslag van kooldioxide van grote kolencentrales op de Maasvlakte en in de Eemshaven. Het werd uiteindelijk alleen de Rotterdamse Maasvlakte, waar energiebedrijven Eon en Electrabel een plan hebben voor het opslaan van 1 megaton CO2 onder de Noordzee. Brussel zette daar 180 miljoen euro voor opzij en was lovend over het project, maar volgens Turkenburg is het niet waarschijnlijk dat het door kan gaan. Van Europa mag dat geld niet jaren op de plank blijven liggen, dat moet binnen een bepaalde termijn gebruikt worden. Binnenkort zijn nog eens honderden miljoenen te verdelen voor opslagprojecten. Ook die zullen aan Nederland voorbijgaan, verwacht Turkenburg.

In Rotterdam heerst vooralsnog meer optimisme dat het nieuwe kabinet het eigen akkoord niet té letterlijk zal nemen. De stad heeft zich gebonden aan ambitieuze doelen om de CO2-uitstoot in 2025 te halveren vergeleken met 1990. Het onder de grond pompen van kooldioxide moet daar een grote bijdrage aan leveren. Industrie en overheid werken samen in het Rotterdam Climate Initiative (RCI), met als voorman Ruud Lubbers, waar ook het project op de Maasvlakte onder valt. Het RCI laat in een reactie weten ervan uit te gaan dat het nieuwe kabinet gewoon doorgaat met CO2-opslag.

In Barendrecht gaan bestuurders en bewoners er juist van uit dat de omstreden proef in hun gemeente van de baan is. Ook hier heeft ex-minister Van der Hoeven zich een groot pleitbezorger van CO2-opslag getoond. Tegen alle protesten in, bleef zij erbij dat het een goed idee is om de CO2 van de Shell-raffinaderij in Pernis onder een woonwijk in de nabijgelegen Zuid-Hollandse plaats te gaan pompen.

Barendrecht put niet zozeer hoop uit de vertraging die de koppeling met kernenergie oplevert. Het regeerakkoord besteedt nog een tweede zin aan het opbergen van het broeikasgas, die rechtstreeks op Barendrecht lijkt te slaan. Er staat: CO2-opslag kan, maar wel ’met inachtneming van lokaal draagvlak’.

Het is al lang duidelijk dat het lokale draagvlak helemaal ontbreekt in Barendrecht. Bewoners en bestuurders zijn niet overtuigd van de veiligheid van de gasopslag en vragen zich af waarom dat zo nodig onder dichtbevolkt gebied moet. Onlangs is de weerstand nog eens door onafhankelijk marktonderzoek van TNS-Nipo in harde cijfers vastgelegd. In een volgens het bureau redelijk nauwkeurige steekproef zegt 69 procent van de Barendrechters de proef een ’heel slecht’ idee te vinden. Nog eens 16 procent vindt het ’tamelijk slecht’.

In het Noorden bereidden bestuurders zich afgelopen zomer al voor op dezelfde verhitte discussies als in Barendrecht. Het vorige kabinet heeft in het voorjaar drie bijna lege gasvelden aangewezen om na Barendrecht grootschaliger CO2 op te slaan. Wijs geworden door de protesten in Zuid-Holland, was de rijksoverheid al een vroegtijdige voorlichtingscampagne begonnen om ’lokaal draagvlak’ te kweken. Voormalig Elfstedenvoorzitter Henk Kroes zou daarnaast een ’maatschappelijke discussie’ gaan leiden. Maar na publicatie van het concept-regeerakkoord, zijn alle bijeenkomsten geschrapt.

Een avond in herberg ’De Groote Gast’ in de Groningse gemeente Grootegast had eind september al wel duidelijk gemaakt dat ook in het Noorden het ’draagvlak’ een probleem zou kunnen worden. Een paar honderd verontruste bewoners bestookten vertegenwoordigers uit Den Haag tijdens een voorlichtingsbijeenkomst met vragen over de plannen onder hun bodem. Naar het voorbeeld in Barendrecht, waar de stichting ’CO2=nee’ actief is, kent het Noorden ook sinds kort de kritische club ’Co2ntramine’. De Noordelijke bestuurders zijn vooralsnog verdeeld. De provincie Friesland is tegen CO2-opslag. Groningen en Drenthe zijn welwillender. Verschillende gemeentebesturen hebben zich al tegen de rijksplannen gekeerd.

Het nieuwe kabinet wordt nu bestookt met brieven die vragen om snel helderheid te geven over de twee zinnen uit het regeerakkoord. Barendrecht vraagt om ’bevestiging’ dat de proef niet doorgaat. Gemeenten en provincies in het Noorden willen duidelijkheid wat er nu gaat gebeuren. Werkgeversorganisaties vragen door te gaan met CO2-opslag, net als de energiesector en de industrie.

Het nieuwe kabinet heeft zichzelf in het regeerakkoord weinig ruimte gegeven toch de weg van Van der Hoeven te volgen. Het is onwaarschijnlijk dat de proef in Barendrecht nog doorgaat. Omdat de voormalige minister Barendrecht beschouwde als ’een noodzakelijke tussenstap’ op weg naar grootschalige opslag in het Noorden, lijkt ook daar de ontwikkeling voorlopig te stagneren.

De kwestie die de nieuwe minister van economische zaken en energie, Maxime Verhagen, nog wel zal moeten ophelderen, is de vraag of Shell claims bij het Rijk kan neerleggen, als Barendrecht niet doorgaat. Op vragen van Kamerlid Vendrik van GroenLinks kwam vorige maand geen eenduidig antwoord van toenmalig minister Huizinga van Vrom. „Het is lastig eventuele schadeposten op voorhand te definiëren”, meldde ze.