De universiteit kun je het beste opheffen

Nederland wordt nooit een krachtige kenniseconomie als universiteiten blijven bepalen hoe zij hun geld besteden.

Kenniseconomie, wie kan het woord nog zonder hoongelach horen? Nederland loopt binnen de EU steeds meer achter wat betreft investering in onderzoek en onderwijs. We zijn gezakt van de achtste tot de tiende plaats op de ranglijst van meest concurrerende economieën. Nederland heeft relatief weinig hoogopgeleiden, hoewel achtereenvolgende kabinetten innovatie ’hoog op de agenda hadden’ en ’fors investeerden in de kenniseconomie’.

De toekomst van Nederland ligt in een krachtige en concurrerende kenniseconomie. Noodzakelijk daarvoor is het bezitten van meer en unieke kennis en dat betekent meer hogergeschoolden, meer wetenschappelijk onderzoek en meer technologische bedrijven. Wat moet er veranderen om dat te bereiken, met name in het hoger onderwijs?

De Commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijsstelsel (de commissie-Veerman) heeft in april 2010 zijn advies uitgebracht aan de regering. Zowel bij het hbo als de universiteiten moet de kwaliteit van het onderwijs verhoogd worden; het mbo mag zijn kwaliteit niet verliezen. Een gouden advies is de financiering van de universiteiten minder van het aantal studenten af te laten hangen: ’meer studenten betekent meer geld voor de instelling’ is hét recept voor niveauverlaging. Universiteiten zouden zich onderling moeten onderscheiden in vakgebieden.

De eerste hindernis voor een betere kenniseconomie is de vrije studiekeuze. Nederland heeft te weinig bèta’s en technici voor een leidende kenniseconomie, maar bèta en techniek zijn weinig in trek als studie op de universiteit. Voor jongens is economie het populairste gebied; voor meisjes gedrag & maatschappij. Een bedrijfskundige kan een betere carrière en meer verdiensten verwachten dan een bèta, voor minder moeite. Het individuele belang frustreert hier het algemeen belang.

De tweede hindernis is de autonomie van de universiteiten. Die worden van bovenaf, gestandaardiseerd en hiërarchisch bestuurd. Het leidende principe voor het beleid lijkt marktaandeel te zijn: zoveel mogelijk studenten binnenhalen. Financiering per student of per verkregen studiepunt werkt deze strategie in de hand.

De universitaire autonomie leidt tot maatregelen die tegenstrijdig is met nationale doelstellingen. De universiteiten krijgen geld van het ministerie van OCW, maar zijn vrij dat geld over de vakgebieden te verdelen, ook als die verdeling niet strookt met het streven naar een sterke kenniseconomie.

De universiteiten korten op onderwijs voor bèta-studenten, terwijl de bèta-richtingen de wetenschappelijke reputatie van een universiteit bepalen en erg belangrijk zijn voor een kenniseconomie.

De rol van de overheid bij de strategie en planning van de wetenschap is in Nederland kleiner dan in andere landen. Dat is een bewuste keuze van de overheid. Het achterliggende idee is dat de werkvloer een beter overzicht heeft van de ontwikkelingen in de wetenschap dan de overheid.

Maar de werkvloer is de universiteit niet en de werkvloer is niet autonoom. De autonomie is gegeven aan het verkeerde organisatieniveau. Nu beslist een College van Bestuur over de verdeling van het geld en dat doet zij niet op grond van wetenschapsontwikkeling of het Nederlands belang bij een kenniseconomie. Het zou beter zijn de werkvloer autonoom te maken en de universiteit als instelling op te heffen.

Een dynamische kenniseconomie is alleen mogelijk bij rechtstreekse financiering van landelijk georganiseerde vakgebieden. Vervang de universiteiten door een losse plaatselijke federatie van die landelijke organisaties van vakgebieden. Baseer het aantal studenten op het aantal docenten en het aantal docenten/onderzoekers op de eisen van de kenniseconomie. Dat garandeert een hoog niveau van onderwijs en geeft een fundament aan de kenniseconomie van de toekomst.

Gerdien de Jong is oud-medewerker departement biologie Universiteit Utrecht