Een versplinterd CDA is het eindresultaat

Het aangekondigde vertrek van CDA’er Jan Schinkelshoek uit de politiek leek gisteren de directe aanleiding voor de crisis in de CDA-fractie over het voortzetten van de onderhandelingen met de VVD en PVV. Maxime Verhagen, de CDA-onderhandelaar en interim-leider, kon gisteren na het urenlange beraad in de CDA-fractie niet anders dan constateren dat het draagvlak rap aan het verschrompelen is. Ab Klink, medeonderhandelaar en beoogd fractievoorzitter, wilde er gisteren de stekker uit uittrekken.

Schinkelshoek had vlak voor het beraad per brief bekend gemaakt geen geloof meer te hechten aan een goede afloop van de onderhandelingen. Hij was niet meer beschikbaar voor het Kamerlidmaatschap. Ab Klink, medeonderhandelaar en beoogd fractievoorzitter, bond de kat de bel aan. Hoewel nog steeds een meerderheid de onderhandelingen zou kunnen steunen, onderkende Klink steeds meer de bezwaren van de minderheid.

Verhagen had in de afgelopen weken volgehouden dat de fractie unaniem achter de onderhandelingen stond en dat iedereen het resultaat moest afwachten. Maar de scheuren werden rap zichtbaar. Deze en andere kranten meldden dat diverse CDA-Kamerleden een voorbehoud hadden gemaakt ten aanzien van een kabinet dat gedoogd zou worden door de PVV en dat in de Kamer kon rekenen op een meerderheid van slechts één zetel. Vorige week lekte naar buiten dat Ab Klink ontevreden was over de informatievoorziening naar de fractie. Op zichzelf een merkwaardige constatering, want hij was zelf één van de onderhandelaars, maar het signaal was duidelijk: de ongerustheid over het verloop van de onderhandelingen nam toe. Er vielen toen ook harde woorden.

De fractie, volgens een direct betrokkene sinds de verkiezingen fors naar rechts opgeschoven, stond onder steeds grotere druk vanuit de partij en samenleving. Prominenten reageerden steeds ongeruster en feller op de beoogde samenwerking met de PVV. Dat begon al na de eerste verklaring van de drie partijen, eind juli, waarin de grote ideologische meningsverschillen over de islam ’werden geaccepteerd’. Bekende linksere prominenten als Doekle Terpstra, Bert de Vries en Willem Aantjes wezen dit af. Ook een deel van de ruggengraat van de partij, de lokale en provinciale politici, leverde, ongewoon voor de doorgaans volgzame achterban, felle kritiek, culminerend in het manifest tegen samenwerking met Wilders. Voorstanders kwamen met een tegenmanifest. Beide oproepen werden in ontvangst genomen door interim-voorzitter Henk Bleker.

De manifesten vormden een illustratie van de verscheurdheid van het CDA over samenwerking met een partij die de grondrechten zou willen aantasten. Partijprominenten als Dries van Agt, Hans van den Broek, Cees Veerman en vele anderen sloten zich aan bij het verzet. In een bijeenkomst van prominenten op het partijkantoor in Den Haag, vorige week dinsdag, werd de verdeeldheid nog eens bevestigd.

In kringen rond Verhagen werd het beeld neergezet van een generatieconflict. Oudere politici, altijd gewend aan een plek in het centrum van de macht, zouden de tekenen van de nieuwe tijd niet begrijpen: een kleiner CDA dat niet meer de touwtjes in handen zou hebben. Ten onrechte, want bij het verzet zaten veel jonge leden.

De opmaat naar de crisis leken de twee brieven van oud-premier Lubbers, vorige week, waarin hij omstandig uit de doeken deed hoe en waar informateur Opstelten en Verhagen principiële kwesties onder het tapijt hadden geschoven. Daar kwam de open brief van oud-minister Veerman en andere prominenten, afgelopen zaterdag in NRC Handelsblad, bovenop. Het net begon zich steeds nauwer te sluiten rond de CDA-onderhandelaars én -fractie.

Verhagen wilde dooronderhandelen en de resultaten afwachten, Klink wilde dat niet meer. Waarom nu pas blijft onduidelijk, maar de brieven van Lubbers, Veerman en Schinkelshoek én het verzet in de partij zullen cruciaal geweest zijn.

Het resultaat van de inzet van Verhagen, gesteund door Bleker en zijn partijleiding, is een versplinterde fractie en partij. Zijn eigen toekomst is ook onzeker.