De schijn van het scherm

’De Wereld Draait Door’ had in zijn eerste uitzending een honderdjarige gast. Hij begon meteen de presentator te corrigeren: hij was honderd jaar en negen maanden.

Op die leeftijd tellen maanden zwaar.

Zijn naam was Hans Keilson. Voor wie hem kende – en dat waren er weinigen – was hij schrijver en psychiater. Wonend in Bussum. Als Duitse jood was hij voor de oorlog naar Nederland uitgeweken, dook hier onder en nam deel aan het verzet. En schreef boeken die pas veel later werden uitgebracht en die nu, onlangs, door een medewerker van de New York Times werden herontdekt. Die medewerker vond die boeken geniaal en riep Keilson uit tot een van de grootste schrijvers.

Ongelooflijk, zei de presentator, en nu zit u hier en wil iedereen u hebben en hij blies opgewonden nog harder in de luchtzak met complimenten: meesterwerken, belangrijkste krant, allergrootste schrijver, Nobelprijs, het is toch idioot, zit je thuis op de bank en dan ineens dit: u moet toch gloeien van trots, en wat vindt u ervan, mevrouw Keilson? Mevrouw Keilson zat achter haar man en kreeg een hengel voorgehouden.

Fascinerend aan dit stukje televisie was niet de geëxalteerde presentator, maar de botsing tussen twee werelden. Het tetterende scherm van nu en het stille boek van toen. Keilson pareerde zijn gastheer met kalmte en milde humor, en hij vertaalde de titel van zijn eerste boek ’Das Leben geht weiter’ (uit 1933!) met ’De wereld draait door’. En wat die genialiteit betrof, ach, het kon zijn dat men zich vergiste. Trots was hij ook niet, dat hadden zijn kinderen van hem overgenomen, en op toernee gaan, nou nee. „Als je honderd jaar en negen maanden bent, blijf je graag thuis.”

Eigenlijk was ik verrast dat hij in staat bleek zijn antwoorden kort en bondig ten einde te brengen, want daar zat hij als honderdjarige in het snelste praatprogramma van de Nederlandse televisie (ik geloof dat de presentator hem in 23 seconden wist in te leiden), overgeleverd aan de ultrakorte spanne van aandacht die de gemiddelde televisiekijker weet op te brengen.

Over die aandachtsspanne van ons ging het ook de volgende dag in het radioprogramma ’Dit is de dag’. Daarin was de schrijfster Sjoukje van der Kolk te gast. Ze heeft in een boek gepoogd uit te leggen hoe gefragmenteerd de aandacht van de mens raakt onder invloed van de informatie- en communicatielawine die hij over zich heen krijgt. Als moeder van vier kinderen, van wie drie pubers, heeft ze in de vakantie als experiment de schermloze zondag ingevoerd – onder luid protest – maar zie, ineens was er meer tijd voor elkaar, meer gelegenheid tot het voeren van echte gesprekken en ook voor het lezen van een boek.

Je kunt voor zulke pleidooien om concentratie en bezinning wel sympathie voelen, maar veel meer dan een tijdelijk dammetje in het opkomend tij wordt er niet opgeworpen, want het scherm gaat alles verdringen, ook het boek zelf, en je bestaan zal alleen nog virtueel zijn zoals nu ook dat van de oude Keilson – misschien straks een Youtube-hit.