Geschiedenis als beeldverhaal

lk land heeft zijn eigen geschiedenis en dat is ook te zien op schoolplaten. Ongeveer 1750 van dat soort prenten uit verschillende Europese landen zijn vanaf vandaag online te vinden in een database van het Nationaal Onderwijsmuseum Rotterdam.

Die verschillende blikken op het verleden zijn goed zichtbaar, bijvoorbeeld in het lesmateriaal over de Noormannen. Conservator Jacques Dane: „Op Nederlandse schoolplaten zijn die afgebeeld als plunderende woestelingen in het brandende Dorestad, het huidige Wijk bij Duurstede. De Duitse plaat uit de nazitijd toont ze als een bevriende natie van handelaren. Op de achtergrond is een Joodse koopman met haakneus te zien. De Deense prent toont de Noormannen simpelweg als keurig volk.”

De beelden die de platen oproepen hebben dus vaak weinig met de historische werkelijkheid te maken, zegt Dane.

Maar hij ziet ook veel overeenkomsten in het lesmateriaal. Dat blijkt bijvoorbeeld als je iemand vraagt hoe Maarten Luther eruit zag. „Dan baseert diegene zijn beschrijving vaak op een schoolplaat.”

Hij weet nog een voorbeeld: „Vorig jaar was ik op een congres in Würzberg. Een Spaanse historica liet toen een schoolplaat zien van een kasteel, dat alle aanwezigen herkenden. Het bleek een typisch Duits kasteel, maar ook Spanjaarden en Fransen waren ermee opgegroeid.”

De prenten werden soms jarenlang gebruikt, waarbij slechts details van de afbeelding werden aangepast, vertelt Dane. „Zo is er een Duitse prent uit 1911 die vijf mensenrassen laat zien. In het midden staat de superieure westerling. De plaat is ook jarenlang in Nederland en België gebruikt. Alleen de kleding werd later gemoderniseerd. Dat gebeurde trouwens ook met de platen van aap-noot-mies.”

Dane vindt het aardig dat de prenten vaak in meerdere stapjes een verhaal vertellen. Zo is op een Deense afbeelding op ’heel idyllische’ wijze het productieproces op een cacaoplantage in de koloniën geschetst. De verschillende productiefasen staan door elkaar heen op de plaat.

De schoolplaten, die generaties kinderen hebben gevormd, zijn inmiddels uit het gros van de klassen verdwenen. Dane: „Dat komt omdat ze vooral inzoomen op politieke, koloniale, religieuze en krijgsgeschiedenis. Vanaf de jaren zestig stond in geschiedenisles steeds vaker de gewone man of vrouw centraal. Die staat niet op de schoolplaat.”

De schoolprenten op de website komen uit Nederlandse, Duitse en Deense collecties en zijn afkomstig uit de periode 1830 tot 1990.