Formatie struikelt over brief Klink

CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen ontkende het gisteren glashard. Maar de ’onmogelijke eis’ van Geert Wilders dat de drie dissidenten vooraf een schriftelijke verklaring zouden ondertekenen een uitspraak van het CDA-congres te respecteren, is wel met hen besproken. Piet Hein Donner, de bemiddelaar tijdens de afgelopen dagen, stelde dit in zijn gesprekken aan de orde, zo verklaren bronnen in het CDA. Hij kreeg echter nul op het rekest van de betrokkenen.

Geert Wilders, zo vertelde hij gisteren, had van Verhagen geëist dat Ab Klink, Ad Koppejan en Kathleen Ferrier een verklaring ondertekenden dat zij akkoord zouden gaan met een uitspraak van het partijcongres, of anders hun zetel moesten opgeven. Wilders zag dit als een investering van het CDA in het vertrouwen tussen de aanstaande coalitiepartners.

Daarmee doet zich de merkwaardige paradox voor dat Ab Klink in zijn inmiddels beruchte, uitgelekte brief van woensdag constateerde geen vertrouwen te hebben in Geert Wilders, waardoor die op zijn beurt het vertrouwen verloor in het CDA.

Klink wilde een duidelijke verklaring van Wilders dat hij dit kabinet ook als zijn kabinet zou zien. De PVV-leider eiste op zijn beurt een loyaliteitsverklaring van de drie ’bezwaarde’ CDA-Kamerleden, anders zouden die op elk moment het kabinet kunnen laten vallen.

Die verklaring konden de drie niet geven. Grondwettelijk handelen Kamerleden zonder last of ruggespraak, en daarmee was deze verklaring in strijd. „Een onmogelijke eis”, zei Verhagen gisteren. De drie Kamerleden zouden wel een uitspraak van het partijcongres zeer serieus nemen. Verder wilden zij niet gaan. Dat was voor Mark Rutte, de VVD-leider, voldoende om met het CDA verder te onderhandelen over het minderheidskabinet, maar niet voor Wilders. Die eiste handtekeningen.

Verhagen benadrukte dat hij ervan overtuigd was dat alle 21 CDA-Kamerleden uiteindelijk een akkoord gesteund zouden hebben. „Maar garanties kun je nooit geven”, voegde hij eraan toe. Dat vertelde hij eerder op de dag ook aan Wilders, die er niet mee kon leven. De brief van Klink, met wie Wilders vier weken aan de onderhandelingstafel had gezeten, was de bottleneck. Wilders: „Dan is het toch logisch dat ons vertrouwen tot het dieptepunt was gedaald. Zekerheid is noodzakelijk als een coalitie steunt op 76 zetels. Anders ligt het na twee maanden weer op zijn gat.” Hij vond, kortom, het CDA te instabiel.

De conclusie moet een hard gelag zijn voor Maxime Verhagen, die al zijn prestige op het spel zette om na een verlies van twintig zetels in de verkiezingen een minderheidskabinet met de VVD, gedoogd door de PVV, van de grond te krijgen. De afspraak elkaar ideologische meningsverschillen over de islam te accepteren leidde vanaf het begin tot veel weerstand in de partij. Die weerstand, uitgesproken door tal van prominenten en gewone leden, hing als een schaduw over de besprekingen en dreigde de partij te verscheuren.

Verhagen had in de afgelopen 72 uur alles in het werk gezet, met ’smeden en investeren’ om zijn fractie op één lijn te krijgen. Het ging er soms hard aan toe in de fractie en in de partij, met uiteindelijk een broze afspraak met de drie ’bezwaarden’ als resultaat. Een prominent CDAkamerlid van de rechtervleugel verzuchtte donderdag al dat het conflict ’te groot was geworden’ om de formatie nog te redden.

Voor een antwoord op de vraag of deze mislukte formatie ook terugslaat op de politieke positie van Verhagen is het nog te vroeg. Uiteraard zullen er wel stemmen opgaan, binnen en buiten het CDA, of Verhagen gezien zijn inzet om deze coalitie mogelijk te maken, nog wel als onderhandelaar kan optreden in een andersoortige formatie. Dit naast de vraag of deze coalitiepoging überhaupt verstandig was. Want, wat wel duidelijk is: het CDA zal tijd nodig moeten hebben om van de diep geslagen wonden te genezen.