Vorstin neemt Rutte tegen zichzelf in bescherming

Informateur Tjeenk Willink heeft niets op met alle speculaties over de vraag waarom het staatshoofd hem aanstelde in een tussenronde in de formatie. Vanuit het staatsrecht gezien is het een volstrekt logische stap, zei Tjeenk Willink gisteren.

De aanstelling kwam dinsdagavond voor velen in politiek Den Haag als een verrassing. GroenLinks-fractievoorzitter Femke Halsema kon haar verbazing niet verbergen toen zij het tijdens de uitzending van ’Pauw & Witteman’ hoorde.

Speculaties over de redenen voor de stap van de koningin begonnen onmiddellijk. Het zou gaan om een wat ingewikkelde berisping van VVD-leider Mark Rutte, die maandag nog het staatshoofd adviseerde hem een proeve van een regeerakkoord te laten schrijven. De Groningse hoogleraar staatsrecht Jan Vis, ooit zelf informateur, hield het er op dat Rutte ver weg wil blijven van het informateurschap. De vorming van zijn gewenste kabinet is namelijk nog onzeker, een mislukking zou hem aankleven.

Tjeenk Willink, voor de tweede keer in deze kabinetsformatie informateur – eerder kwam hij tot de overtuiging dat er mogelijkheden waren voor de vorming van Paars-plus – had gisteren een andere verklaring. Het staatsrecht dwong tot deze stap, stelde hij aan het begin van zijn werkzaamheden.

Met zijn redenering hield Tjeenk Willink ook impliciet een betoog voor het laten voortbestaan van een rol van het staatshoofd in de formatie, als een boven de partijen staande objectiverende kracht. Steeds meer politici willen dat de Tweede Kamer formateurs en informateurs gaat aanwijzen, maar de afgelopen dagen hebben laten zien, wat voor rommeltje dat zou kunnen opleveren.

Een formatie moet in voor ieder controleerbare fasen worden opgeknipt, doceerde Tjeenk Willink. Uiteindelijk moet een premier zich voor een formatie verantwoorden in het parlement en dan kom je er niet met de constatering dat opeens iemand, die er op vrijdag geen vertrouwen in had, dat vertrouwen op de dinsdag daarop weer terugvond.

Er zitten gaten in de informatie, die uiteindelijk de controleerbaarheid van het proces bemoeilijken. Het eerste gat, zei de informateur, zit tussen vrijdag en dinsdag. Informateur Opstelten concludeerde vrijdag nog dat de vorming van een minderheidskabinet niet mogelijk was. Eergisteren kon dit volgens VVD, CDA en PVV echter wel. Het tweede gat gaapt tussen de adviezen die de drie fractievoorzitters maandag gaven (’laat Rutte ontwerpakkoord schrijven’) en hun opstelling in het Kamerdebat een dag later.

Tjeenk Willink: „Die twee gaten moeten worden gedicht voor de koningin een beslissing kan nemen.” Hij leek daarmee te zeggen dat fractievoorzitters, ook in de Tweede Kamer, van alles kunnen roepen, maar dat datgene daarmee in het formatieproces nog geen feit is.

De informateur ging gisteren mee in de kwalificatie, dat zijn opdracht er vooral op gericht is ’de administratie op orde te brengen’. Maar hij ging tegelijk verder. Mocht hij inderdaad adviseren, zoals de drie onderhandelende partijen graag zouden willen, om Ivo Opstelten zijn karwei te laten afmaken, dan moet absoluut duidelijk zijn dat zij ook vrijwel zeker slagen. „Voor een derde keer (na eerder de informateurs Rosenthal en Opstelten –red.) tot de conclusie komen dat een samenwerking tussen VVD, CDA en PVV er niet inzit, tast ook de geloofwaardigheid van een toekomstig minister-president aan”, zei Tjeenk Willink.

In feite wordt Mark Rutte door de koningin tegen zichzelf in bescherming genomen. Tjeenk Willink werd ingehuurd om, als dat kabinet van VVD, CDA en de PVV in een gedoogdrol er dan moet komen, te zorgen dat het ook netjes gebeurt.