Vijftig jaar geleden / 'Het ultimatum' aan Trouw

Bij het vijftigjarig bestaan van Trouw in 1993 kwam ook de zaak weer in de publiciteit die in de geschiedenis van de krant bekend staat als 'het ultimatum'. In juni 1944 hadden de Duitsers vierentwintig leden van de verspreidersgroep van Trouw in arrest. Zij zouden niet ter dood veroordeeld worden, zo was de boodschap die de Duitsers een vrijgelaten lid van de Trouw-groep lieten overbrengen, als Wim Speelman, initiatiefnemer van Trouw en hoofd van de verspreiders, zou verklaren dat hij met de publikatie van het illegale blad zou stoppen.

In een emotionele vergadering van redactie en de top van de groep verspreiders werd op 9 augustus 1944, komende dinsdag precies vijftig jaar geleden, besloten toch door te gaan met de krant. De Duitsers fusilleerden drieëntwintig mensen, één kreeg gratie maar stierf in 1945 in een concentratiekamp. Een aantal nabestaanden heeft dit besluit nooit geaccepteerd. Voor hen gingen de levens van hun geliefden boven het voortzetten van de krant. Ook al omdat zij veronderstelden dat het besluit van 9 augustus alles te maken had met een andere discussie die in die tijd in Trouw-kringen werd gevoerd. De vraag namelijk of de krant na de oorlog zou moeten blijven verschijnen.

Vooral de niet-gereformeerden in het Trouw-verzet, en dat waren er nogal wat, waren daar fel tegen. Zo'n krant zou volgens hen in de voetsporen van de vooroorlogse De Standaard, het blad van de Anti-revolutionaire partij treden. Maar zij hadden hun leven op het spel gezet voor Trouw, als verzet tegen de Duitsers, en niet om een anti-revolutionaire partijkrant na de oorlog weer in het zadel te helpen. In het verlengde van die discussie werd nu ook het besluit over het ultimatum gezien: de gereformeerden in de Trouw-leiding zouden, koste wat het kost, hebben willen doorgaan omdat ze het na-oorlogse voortbestaan van de krant op het oog hadden.

Het zijn deze discussies geweest die het ultimatum ook na de oorlog tot zo'n pijnlijke zaak gemaakt hebben. Een zaak die tot op de dag van vandaag bij alle betrokkenen nog heftige emoties oproept.

'Het ultimatum' (2)

We hebben daarom geaarzeld of we 'het ultimatum' door nieuw onderzoek weer moesten oprakelen. Zouden we niet nieuw verdriet toevoegen aan mensen die toch al zulke zware verliezen geleden hadden? Anderzijds bleken er toch nog heel veel onduidelijkheden te zijn. Zo was de Duitse kant van de zaak nog nooit onderzocht. De zaak moest, voor sommigen misschien ondanks, maar voor ons juist vanwege al het verdriet en de verwijten, maar eens zo grondig mogelijk uitgezocht worden.

Het resultaat valt vandaag in deze krant te lezen. Verrassende conclusie: nergens is gebleken dat er ooit van een ultimatum van Duitse zijde sprake is geweest. Integendeel, met name de hoogste Duitse politiechef Rauter heeft alles in het werk gesteld om de vierentwintig verspreiders voor het vuurpeloton te krijgen. Hij zag Trouw als van eéé van de meest agressieve en gewelddadige verzetsgroepen en wilde de groep zo hard mogelijk treffen door tegelijk vierentwintig man dood te schieten.

Des te pijnlijker is het, dat de Trouw-top, geheel onkundig van Rauters ware bedoelingen, tot op de bodem van de eigen ziel is gegaan om een besluit over een ultimatum te nemen dat achteraf gezien geen enkel gewicht in de schaal heeft gelegd, omdat er geen ultimatum was. Maar dat desondanks degenen die op 9 augustus hun afweging maakten de rest van hun leven heeft achtervolgd.

Daarom moet de eerste reactie op wat nu over 'het ultimatum' is bekend geworden er één van groot mededogen zijn. Met de omgebrachten en hun nabestaanden in de eerste plaats. Maar ook met degenen die dachten dat hun besluit van invloed was op het lot van hun kameraden.

Het verhaal van 'het ultimatum' onderstreept nog eens dat deze krant zijn oorsprong te danken heeft aan mensen die met volle overtuiging Nee zeiden tegen een mensonterend systeem. Mensen die hoezeer ze ook van elkaar verschilden in geloof en levensbeschouwing (het zijn inderdaad zeker niet uitsluitend gereformeerden die zich voor Trouw hebben ingezet) één waren in het besef dat er momenten in de geschiedenis zijn waarop gerechtigheid en naastenliefde zwaarder tellen dan het eigen leven.

Een besef dat ook in deze tijd onverminderd actuele betekenis heeft.