Wetenschap / We slaan door in onze cijfergekte

Wetenschappers moeten een halt toeroepen aan de cijfergekte die in Nederland heerst. Politici en bestuurders staren zich blind op cijfers, ook al zeggen die niets.

Nederland doet aan cijferreligie, meldde Trouw onlangs. Er is geen verkiezingsprogramma of begroting of het is ’doorgerekend’ door het Centraal Planbureau (CPB). Geen project gaat van start of er worden ’streefcijfers’ en ’kengetallen’ geformuleerd – ’indicatoren’ moeten uitwijzen of ze gehaald zijn of niet. En geen kind gaat van de basisschool of er is door het Cito en dergelijke aan ’gemeten’. Is dit de hoogste wijsheid of een doorgeslagen gekte?

Het antwoord is ’doorgeslagen gekte’. Daar zitten twee kanten aan. Laten we beginnen met de wetenschappelijke kant. Dat gemeet en gereken wordt gedaan onder verwijzing naar de exacte vakken. Daar wordt ook gemeten en gerekend en ’dus’ zitten CPB, Cito enzovoorts wel goed. Maar daar steekt een grote misvatting achter: een getal is alleen zinvol als het wat betekent. Dat blijkt al bij het stellen van een vraag. Stel, in een zaal met honderden mensen vraagt men u: ’Hoeveel vingers?’ Wat wordt daarmee bedoeld? Het aantal vingers aan een zakdoek? Het aantal vingers op een tafel? Alle vingers in de zaal? Zonder die betekenis aan te geven is de vraag zinloos en het antwoord dus ook.

In de exacte vakken betekent een getal altijd iets, of het nu in een formule is voor de snelheid van een trein of in de formule H2O voor water. Dat is echter niet zo bij instanties als CPB, Cito. Achter de Citotoets bijvoorbeeld zit geen idee over geschiktheid voor de verschillende vervolgscholen. Er komt slechts uit hoeveel een kind boven of onder een gemiddelde staat. Als u echter ziek bent, wilt u toch niet weten hoeveel uw pijn boven of onder het gemiddelde is en hoeveel het aantal uren dat u in bed moet blijven, boven of onder het gemiddelde aantal beduren? U wilt iets inhoudelijks weten: wat voor ziekte heeft u; hoe is ze te behandelen.

Uit deze scheve wetenschappelijke stand van zaken vloeien maatschappelijke en politieke wantoestanden voort. Het Trouw-artikel gaf daar al enkele schrijnende voorbeelden van, zoals een ziekenhuis dat patiënten onnodig lang binnen moest houden.

Ik noem de Betuwelijn en de Amsterdamse containerhaven die in papieren werkelijkheden als ’computersimulaties’ succesrijk leken maar vooralsnog in de feitelijke werkelijkheid hun nut nog moeten bewijzen. Als het alsnog successen worden, zal dat dus zeker niet dankzij maar ondanks papieren ’modellen’ zijn. De cijfergekte zet onze economische belangen op het spel.

Dan zijn er de schijnharde doorrekeningen van het CPB van verkiezingsprogramma’s en begrotingen. Partijen geven het CPB het laatste woord omdat men geen figuur wil slaan in de pers, maar daardoor wordt partijleden zeggenschap over hun programma’s deels ontnomen en heeft stemmen minder zin. De cijfergekte holt onze democratie uit.

Meerkeuzetoetsen zijn er niet alleen in de befaamde Citotoets, maar ook bij veel eindexamens en bij menig tentamen aan de universiteiten. Voor een weetvraag als ’Wat is de hoofdstad van Bolivia?’ is de meerkeuzevorm overbodig. Wat veel ernstiger is: voor een inzichtelijke vraag worden inzicht en formuleervaardigheid teruggebracht tot het herkennen van het juiste antwoord. Leerlingen en studenten weten dit en leren de stof dus minder grondig dan bij open vragen. De cijfergekte roomt de effectiviteit van ons onderwijs af.

Meer in het algemeen komen er kolossale problemen op ons af: grondstof- en energievoorraden; drinkbaar water; sterk veranderd klimaat; groeiende wereldbevolking. Er zullen geen vier engelen boven de Noordzee hangen, elk met een antwoord voor het probleem van een stijgende zeespiegel terwijl we het juiste antwoord maar zouden moeten herkennen. Daar zullen we zelf oplossingen voor moeten bedenken! De cijfergekte achter meerkeuzevragen spreekt niemand op die creativiteit aan.

Men heeft de mond vol van de kenniseconomie. Een gratis ideetje: bevorder kennis in de bevolking door meerkeuzevragen in het onderwijs te verbieden! TBS’ers worden ’empathieschalen’ en andere ’psychologische tests’ afgenomen om te zien of ze met proefverlof of ontslag mogen. De cijfergekte neemt het niet zo nauw met onze veiligheid.

Kortom, belastinggeld voor CPB, Cito en dergelijke is weggegooid geld dat eerder problemen schept dan oplost.

Waar te beginnen bij zoveel cijfergekte met vrijwel louter negatieve gevolgen? De beoefenaren van die gekte hebben geen belang bij een discussie en politici hoeven onder verwijzing naar ’wetenschappelijk onderzoek’ hun beleid niet meer inhoudelijk te verdedigen.

Ik heb de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, het hoogste wetenschappelijke orgaan in ons land, daarom verzocht een discussie te openen over zin en onzin van getallen. Reeds zes hoogleraren, 34 andere academici en ook enige niet-academici steunen me daarin.

Dr. Ewald Vervaet is als natuurkundige en psycholoog werkzaam bij Stichting Histos te Amsterdam. Op www.stichtinghistos.nl kunt u meer lezen over zijn verzoek aan de KNAW.