Licht geeft lucht

De mens is onmiskenbaar gevoelig voor licht. Het beste voor ons zou zijn als we de hele dag buiten zouden vertoeven. Gelukkig zijn er nu lampen die verlichting geven bij dipjes.

Iedere morgen om half acht gaat bij ons langzaam de zon op. Even lijkt het alsof we in Griekenland zijn en het langzaam steeds lichter wordt. Uitgerust en vrolijk worden we wakker maar wel in een somber herfstig Amsterdam, en dat allemaal dankzij onze nieuwe wekker. De ’Wake-up light’ wekt ons stukken vriendelijker dan het oude onverbiddelijk irritant zoemende exemplaar.

Toine Schoutens, directeur van de stichting onderzoek licht en gezondheid (Solg), verbonden aan de TU Eindhoven, ontwierp in zijn vorige baan ook al een dergelijke wekker, de ’Daymaker’. Hij gebruikt hem zelf al twaalf jaar. Schoutens: ,,Bij een normale wekker schrik je wakker en dat is nooit prettig. Doordat de lamp langzaam meer licht geeft, komt de bloeddruk op gang en stijgt de productie van de stresshormoon cortisol. Je lichaam warmt als het ware alvast wat op en dat is prettig wakker worden. Het grappige is dat de meeste mensen als het erom gaat hun gezondheid te verbeteren enorm lui worden, maar dit kan slapend.’’

De mens is veel gevoeliger voor licht dan lang werd gedacht, weten ze na lang onderzoek bij Solg. Eigenlijk zijn wij gemaakt om de hele dag buiten te zijn in het daglicht. Helaas zitten de meeste mensen voornamelijk binnen in matig verlichte huizen en kantoren. Op de TU wordt geëxperimenteerd met meer licht in gebouwen. Schoutens: ,,Zonder dat we het goed beseffen, speelt zich buiten een heel dynamisch lichtspel af. Licht wordt sterker en zwakker gedurende de dag en verandert van kleur. We hebben uitgevonden dat als je studenten ’s middags aan helder licht blootstelt, het beruchte lunchdipje uitblijft. Meer licht in kantoren kan ervoor zorgen dat mensen zich prettiger voelen, dat komt de productiviteit ten goede.’’

Philips experimenteert intussen ook verder met licht: zo zijn er speciale hotelkamers voor reizigers die door middel van lampen het dag- en nachtritme aanpassen, speciaal voor mensen die uit andere tijdzones komen. Het eerste hotel zal bij luchthaven Schiphol komen te staan. Er komen kamers voor mensen die uit het oosten komen aanvliegen en kamers voor mensen die uit het westen aankomen. Vooral zakenreizigers zullen hiervan profiteren. ,,Dat is de toekomst’’, zegt Toine Schoutens. ,,Wij hadden donderdag een groot congres over licht en gezondheid en de belangrijkste spreker kwam voor twee dagen over uit de VS. Hij heeft zich niet aangepast aan ons ritme, maar is mede door middel van licht in zijn eigen tijdzone gebleven. Dat scheelt natuurlijk enorm veel aanpassingen bij thuiskomst. De onderzoeken naar invloed van licht bij jetlag zijn al heel ver. Door meer licht aan te doen kun je allerlei problemen voorkomen.’’

Solg onderzoekt daarnaast voornamelijk de invloed van licht op ouderen. Bij de ziekte van Alzheimer raakt het dag en nachtritme ontregelt. Schoutens: ,,Lang is gedacht dat de hersencellen die de biologische klok regelen afstierven, maar ze verschrompelen alleen maar. Ze verliezen hun functie en kunnen deels weer opgewekt worden als je voldoende stimulans aanbiedt. Ouderen moeten dus veel in het licht overdag, het liefst helder, blauwachtig licht. Die kleur remt de aanmaak van melatonine waardoor mensen overdag goed wakker blijven en ’s nachts beter slapen. Zulke bevindingen kunnen grote gevolgen hebben. De belangrijkste aanleiding om dementerende ouderen op te nemen in een verpleeghuis is dat ze ’s nachts gaan rondlopen. De verzorgers kunnen dat vaak niet aan, terwijl de verzorging verder nog goed gaat. ’’

De TU Eindhoven heeft een project uitgevoerd in een verpleeghuis in Eindhoven en het bleek te werken. Er is wel heel veel licht nodig wil er meetbaar effect zijn. Gewone gloeilampen zijn niet voldoende. Schoutens: ,,Lichteenheden worden uitgedrukt in lux. Simpel gezegd staat een lux gelijk aan het licht van een kaarsvlam op een meter afstand. Een bergbeklimmer krijgt op de top van de Kilimanjaro op 21 juni 100.000 lux. Op een heel zonnige dag hier in Nederland 50.000, en een bewolkte dag tussen de drie- en zesduizend lux. Een lamp van 100 watt geeft ongeveer 700 lux. Mensen kunnen zelf het best veel naar buiten gaan. Vroeg op de dag twee uur wandelen in de buitenlucht is goed voor het slaap/waakritme. Het helpt niet om de ziekte van Alzheimer te voorkomen maar met een goed dag- en nachtritme zijn mensen wel alerter overdag en slapen ze beter.”

„Wij willen onderzoeken hoe je dat bereikt voor mensen die nauwelijks buiten komen. Licht kan alzheimer niet voorkomen, maar met een goed dag- en nachtritme voelen ze zich prettiger. We zijn bezig met het ontwikkelen van lichttechnieken voor in huis, bijvoorbeeld een lichtgevend plafond. Dat hoeft helemaal geen fel licht te zijn maar als het hele plafond is verlicht en het is helder licht van de juiste kleur zou dat ervoor kunnen zorgen dat een bepaalde groep patiënten langer thuis kan blijven wonen.’’