De automobilist, de filosoof, de burger

In het achtste gesprek over denken en dichten buigt de Amsterdamse filosoof Theo de Boer zich over ’Van de valsspeler’ van Lucebert (1924-1994). „Prachtig, het heeft jarenlang bij mij op de kamer gehangen. Maar wat het gedicht precies betekende?”

Wie moderne, moeilijke poëzie leest, hoopt op een verdiept inzicht in onze complexe werkelijkheid. Om dit te verwerven, moet de lezer aan het werk, moet hij onderzoekend leren lezen, moet hij gaan interpreteren. Maar wat is dat eigenlijk, interpreteren? Hoe werkt dat?

„Het is niet zo dat we pas met interpreteren zijn begonnen toen de poëzie moeilijk werd’’, zegt filosoof Theo de Boer. „Integendeel, interpreteren was al in de Oudheid een belangrijk vak. Bij het bestuderen van teksten waren drie vaardigheden nodig: interpreteren, begrijpen en toepassen (explicare, intelligere, applicare). Aanvankelijk was interpreteren alleen nodig bij teksten met lastige woorden, meerduidige begrippen, verwarrende mythologische gebeurtenissen, onbekende historische feiten. Weetjes dus. Als die moeilijkheden waren opgelost, dan stond weinig het begrip van het gedicht meer in de weg. Je paste de weetjes toe en de tekst opende zich.”

Maar zoals de poëzie in de loop der tijden veranderd is, zo is ook de interpretatie veranderd. „De Duitse filosoof Hans-Georg Gadamer schrijft in zijn boek ’Waarheid en methode’ dat sinds de Romantiek alle begrijpen (intelligere) uitleggen (explicare) is geworden. Hij zegt dan ook dat elke tekst geïnterpreteerd moet worden.”

Elke tekst? Niet alleen poëzie?

„Nee, naar zijn idee zijn sinds de Romantiek alle teksten ’moeilijk’ geworden. Gadamer stelt dat een van de belangrijkste gebeurtenissen in onze cultuur de ontdekking is geweest van de historiciteit van alles wat de mens tot stand brengt. Deze ontdekking is volgens hem zelfs belangrijker dan de opkomst van de natuurwetenschap in de zeventiende eeuw.’’

Wat betekent historiciteit precies?

„Een tekst begrijpen is geen tijdloze bezigheid. Historiciteit is de ontdekking dat er altijd een historische afstand bestaat tussen de tekst en de lezer, een vreemdheid die overwonnen moet worden. Het is dus niet zo dat een eenmaal geïnterpreteerde tekst voor eens en voor altijd is uitgelegd. Elke nieuwe generatie zal om een nieuwe uitleg vragen, als de tekst tenminste houdbaar is. Hamlet heeft zich door de eeuwen heen ontwikkeld. Pas aan het einde van de wereldgeschiedenis kun je zeggen wie Hamlet was. In klassieke tijden domineerde de gedachte dat er één interpretatie was: de ware. Nu zou je de stelling kunnen omdraaien: hoe meer interpretaties hoe beter.”

Zo is alles relatief.

„Niet alles. De interpretatie is relatief, aan de tekst kan geen tittel of jota meer veranderd worden.’’

Hoe komt zo’n interpretatie tot stand? Je leest een gedicht en begint bij regel één?

„De Amerikaans-Britse dichter T. S. Eliot zei eens: It communicates before it is understood. Bij eerste lezing van het gedicht moet er een vonk overspringen, ook al heb je geen idee waarom. Vervolgens lees je het gedicht nog een keer, in de hoop iets meer te weten te komen. Dan stuit je op gedachten die ongetwijfeld te maken hebben met je eigen ervaring. Het noodzakelijke tegenwicht komt van elders: uit het gedicht.

Neem ’Van de valsspeler’ van Lucebert. Ik las het voor het eerst in 1985, de handgeschreven versie ervan stond op een affiche van Poetry International. Prachtig, het heeft jarenlang bij mij op de kamer gehangen. Maar wat het gedicht precies betekende? Mijn eerste idee was dat het over automobilisten gaat.”

Vanwege de ’overvolle hoofdwegen’?

„Je ziet ze gaan, de automobilisten die over overvolle hoofdwegen flitsen.”

De automobilist wordt niet genoemd.

„Zo’n eerste gedachte moet je vervolgens testen. Hoe kom ik erop? Biedt de tekst daarvoor voldoende houvast?”

Nu ontstaat er een soort pingpong tussen tekst en lezer.

„Precies. Er is geen sprake van automobilisten die ’over overvolle hoofdwegen’ flitsen maar van een ’goedgeborgen ik’. Waarin is dat ’ik’ goedgeborgen? Het ’ik’ is opgeborgen in een kastje van blik.”

De rest van het gedicht slaat ook op de automobilist?

„Dat moet, anders dient de lezer zijn interpretatie te herzien.”

Waarom zou zo’n automobilist een valsspeler zijn?

„Hij is een valsspeler in het verkeersspel, want hij bedriegt zichzelf twee keer. Ten eerste kent elke automobilist het gevoel van vrijheid dat een auto geeft. Die vrijheid is alleen helemaal geen vrijheid, hij raast over een door anderen uitgestippeld pad. Ten tweede voelt elke automobilist zich goedgeborgen, veilig. Hoe komt hij daar bij? Dat misleidende gevoel zorgt ervoor dat hij een gevaar is voor zichzelf en voor andere weggebruikers.

En zoals hij z’n voeten gebruikt om te remmen en gas te geven, zo zijn z’n handen verkort tot het omhelzen van het stuur, en de schichtige ogen beperken zich tot het blikveld van de bestuurder. De auto is te benauwd voor de geneugten van jatten, van handen, die ook niet bedoeld zijn om een stuur te omvatten maar om uit te strekken en te omhelzen.’’

Die interpretatie staat. Voor altijd.

„Nee. Na een paar jaar flitste de gedachte door mijn hoofd dat het gedicht net zo goed over filosofen kon gaan.”

Filosofen?

„Sigmund Freud noemt filosofen echte hoofdfiguren: omdat ze de werkelijkheid niet aandurven sluiten ze zich op in een eigen gemaakt gedachtensysteem. Daar voelt hun ’ik’ zich ’goedgeborgen’. Ik denk dat Freud in elke filosoof een neuroticus zag, die zich met zingevingsvraagstukken bezighoudt om zelf niet te hoeven leven. Zijn hoofd is vol met door anderen uitgestippelde hoofdwegen.”

Waarom zijn zingevingsvraagstukken uitgestippelde hoofdwegen?

„Bij zingevingsvragen sta je altijd in een traditie. Als ik over spiritualiteit spreek, doe ik dat vanuit mijn christelijke achtergrond. Het is voor mij onmogelijk boeddhistisch te zijn of te worden. De christelijke traditie is een lijn die voortgaat en waarvan ik deel uitmaak.’’

Een stippellijn of een dikke hoofdweg?

„Dogmatici maken van stippellijnen dikke lijnen. En nee, je kunt geen nieuwe stippellijn trekken. Je kunt geen godsdienst verzinnen. Iemand als Jezus was afhankelijk van het Oude Testament, het onzevader kun je bijvoorbeeld helemaal terugvinden in de Talmoed. Ook zegt hij: de voorvaderen hebben u dat geleerd, maar ik zeg u – en dan scherpt hij de woorden aan. Voor een levensleer is zo’n radicalisering nodig, want een stippellijn is onleefbaar. De beslissingen die je neemt, bepalen je levensloop. Je moet op een dag naar links of naar rechts.

Freud meent nu dat een filosoof uit angst die keus niet maakt, en maar blijft nadenken over de verschillende mogelijkheden.’’

Bleef die interpretatie staan?

„Nee. Later flitste er nog een gedachte door me heen. Zou het gedicht niet over mijzelf kunnen gaan, over een burger, die ook verkeersdeelnemer en filosoof is?’’

Wat hebben de uitgestippelde paden de burger te zeggen?

„De Franse filosoof René Girard introduceerde ooit de term ’mimetische begeerte’. Wij denken dat onze wensen, onze begeerten origineel zijn. Dat is niet het geval. Girard stelt dat onze begeerte nabootsend is. Wij begeren een bepaalde vrouw omdat anderen haar begeren. Mode zegt niets over jouw smaak, maar over de paden die ontwerpers hebben uitgestippeld, waar jij keurig over heen zult wandelen. Wij laten ons dicteren door anderen.

Die gedachte kom je ook tegen in de psychoanalyse. Wat is identiteit? Is dat zoals ik meen te zijn? Is het zoals ik voorkom in de verhalen van anderen? In de verhalen van mijn vader, mijn moeder, mijn werkgever? Hoe word ik meer dan een uitgestippelde lijn? Je moet leren je eigen koers uit te stippelen.”

Wat hebben die drie interpretaties gemeen?

„Het gedicht gaat over een lid van een samenleving die alle kenmerken heeft van het moderne verkeer, waarin bewegen zelf een doel is. Volgens de Duitse filosoof Walter Benjamin heeft de moderne mens, de stadsmens, geen voeling meer met de traditie. Levend bij de dag en de sensatie van de dag is hij het zicht op zijn geschiedenis kwijtgeraakt en verloor hij het vermogen daaraan zelf gestalte te geven.”

Nu wordt u me te somber. Ik houd erg van de stad en ook erg van onze tijd.

„Ik ook. Stadslucht maakt vrij. Als je uit een dorp komt, kan ik me de hunkering naar de stad goed voorstellen. Zelf zou ik ook nooit meer kunnen geloven in de idylle van het platteland.’’

Ik hoor een ’maar’ in uw stem.

„Dat klopt. Over dat ’maar’ schrijft Lucebert. Wij razen over overvolle hoofdwegen, wij spoeden ons voort, wij leven bij de dag, hebben haast. Waarom? Waarheen? Benjamin zegt dat onze samenleving gekenmerkt wordt door een immanente doelloosheid.

In 2003 liet Balkenende Hare Majesteit in de Troonrede zeggen: ’De Nederlandse economie is, na jaren van voorspoed en sterke economische groei, dit jaar volledig tot stilstand gekomen.’ Ik moest onmiddellijk aan Gorter denken, die in het grote gedicht ’Pan’ schrijft: ’En er geschiede geen werk.’

Van Agt, die zich pas na zijn premierschap tot maatschappijcriticus ontwikkelde, rekende eens voor dat we dertig jaar geleden ongeveer de helft verdienden van wat we nu verdienen. En waren we toen zoveel ongelukkiger? Wij leven volgens de ideologie van de moderniteit: stilstand is achteruitgang.

Die ideologie is niet nieuw. De 19de-eeuwse Nederlandse schrijver E.J. Potgieter schreef al: ’Slechts vernieuwing kan behouden/ achterblijft wie stil blijft staan.’ Het omgekeerde kan naar mijn idee net zo goed waar zijn: ’Slechts vertraging kan behouden/ te gronde gaat wie voort blijft gaan.’

Deze laatste interpretatie, die over de moderne burger, biedt het meest verdiepende inzicht in onze complexe werkelijkheid.

„Wij breiden Schiphol uit, we hebben een Betuwelijn aangelegd, een HSL-lijn. Nu moet er weer een supersnelle verbinding komen naar Almere, zodat de forensen zeven minuten eerder in Amsterdam zijn. Waar is al die snelheid goed voor? Wie stippelt het pad uit waarop we anderen voor hopen te blijven? Ergens is er iemand niet goed snik, maar niemand weet wie.

Lucebert beschrijft de volwassen burger die zijn bestaan interpreteert en vormgeeft. Wij zijn kundige nietsnutten, bekwaam maar verder niet. En zeker niet bekwaam om ons bezit te omvatten. Niemand is meer rentmeester.”