’Ik ben vrouw, geen transseksueel’

Brazilië heeft op last van de rechter deze maand chirurgische, sekseveranderende ingrepen voor transseksuelen opgenomen in de openbare, gratis gezondheidszorg.

Aangezien sekseveranderende ingrepen volgens de Braziliaanse Medische Raad de experimentele fase voorbij zijn, is er geen reden meer transseksuelen die behandeling te ontzeggen.

Dat was in ieder geval de conclusie van de federale rechter Roger Raupp Rios, die wees op de mogelijk ernstige psychologische gevolgen van het níet behandelen van deze seksuele identiteitsstoornis: „Met het risico op automutilatie en zelfmoord.”

Het ministerie van gezondheid heeft de beslissing geaccepteerd en gaat niet in hoger beroep. Eerdere pogingen waren altijd tenietgedaan vanwege praktische bezwaren, zoals onvoldoende beschikbare openbare ziekenhuizen en specialisten. Maar ook de conservatieve cultuur speelde een rol.

Zo vermeden veel artsen altijd de behandeling, omdat een collega, die in 1971 de eerste transseksueel in Brazilië opereerde, door een rechter werd vervolgd vanwege ’mutilatie van het lichaam’. Psychiater Ronaldo Pamplona da Costa: „Het proces heeft jaren geduurd en hij was bijna zijn medische titel kwijtgeraakt.”

Er is nog altijd weinig kennis aanwezig over transseksualiteit. Da Costa: „Ik was tot 2000 samen met één chirurg, Jalma Jurado, een van de weinigen die íets van het onderwerp afwisten. Wij hebben samen de Medische Raad van advies voorzien, op basis van internationale kennis.”

Sinds een paar jaar gebeurde de ingreep al op iets grotere schaal. Zo eisten in de zuidelijke stad Porto Alegre transseksuelen al een paar maal via de rechter het recht op om via de openbare zorg geopereerd te worden. Hun individuele eisen, gebundeld door een openbaar aanklager, hebben nu het recht op behandeling universeel gemaakt in het zogenoemde Sistema Único de Saúde, SUS, de openbare gezondheidszorg.

Maar of dat recht ook betekent dat iedereen geholpen wordt, is nog maar de vraag. Het ministerie van volksgezondheid weet nog niet om hoeveel mensen het gaat en hoeveel geld er beschikbaar zal zijn.

Dokter João Gabbardo dos Reis, werkzaam voor het ministerie: „Pas de komende twee jaar zal duidelijk worden wie er in aanmerking komen voor de behandeling. Iedereen moet namelijk een traject van psychotherapie doorlopen en voldoen aan alle eisen, geestelijke en lichamelijk gezondheid. Vervolgens beslissen lokale ambtenaren uit de gezondheidszorg of er geld beschikbaar is voor de behandeling. Zij bepalen wie er prioriteit heeft. We gaan echt niet wachten met het behandelen van hartpatiënten. Maar er komt extra geld, al weten we nog niet hoeveel.”

Bekend zijn de tekorten en de lange wachttijden, maar de transseksuelen zullen er zelf bovenop zitten, zegt Barbara Graner, 33. Zij maakt deel uit van het technisch comité dat het ministerie van adviezen voorziet. Op haar 21ste heeft ze uit wanhoop haar eigen testikels weggeknipt: „De bevolking weet over het algemeen niet wat haar rechten zijn. Ik wacht zelf al jaren op een operatie en het is mijn grote droom, maar ik wil alleen een kwalitatief goede operatie. Anders was ik wel al naar het buitenland gegaan, maar daar vertrouw ik er niet op dat ze mij, als illegale, goed zouden behandelen.”

„Met hoeveel we zijn? Hier in São Paulo staan alleen al 6000 mensen op de wachtlijst voor naamsverandering. Maar hoeveel travestieten zitten daartussen? We moeten oppassen dat zij niet onterecht in het traject stappen, borsten laten aanbrengen en hormonen nemen en dan op het laatste moment terugstappen. Dat zou onze nu behaalde rechten wel eens kunnen bedreigen.”

Maar de eerste stap is genomen, de verandering in de samenleving van het idee wat een transseksueel is. Graner: „Ik ben een vrouw, geen transseksueel. Transseksualiteit is niet wat mijn identiteit bepaalt. Het is gewoon een deel van mij.”