Wat mag de overheid van ons weten?

Blijft er nog iets over van onze privacy? Trouw besteedt in een aantal artikelen aandacht aan deze vraag. Vandaag deel 6: twee liberale parlementariërs. De overheid hoeft niet alles te weten, vindt D66’er Pechtold. We moeten de overheid juist veel meer vertrouwen, zegt zegt VVD’er Teeven.

’Ik denk dat jij en ik er zelf ook te slordig in zijn”, zegt D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold. In zijn werkkamer in het gebouw van de Tweede Kamer gaat het gesprek over de bescherming van de persoonlijke levenssfeer. „We zouden ons waarschijnlijk rot schrikken als we op een rijtje zouden hebben welke gegevens van ons allemaal zijn opgeslagen in computerbestanden. Het bewustzijn is gewoon bij heel veel mensen niet aanwezig. Het zou goed zijn als dat al op school zou worden bijgebracht.”

„Mensen moeten juist het idee hebben dat ze in de gaten worden gehouden”, zegt VVD-parlementariër Fred Teeven, een dag later en een verdieping lager in zíjn werkkamer. „Je moet ze uit de anonimiteit halen. Van mij mogen er juist best meer privacybeperkende maatregelen komen. Het zijn immers alleen de kwaden die daaronder lijden. De goeden hebben niets te vrezen, die hebben immers niets te verbergen?”

Met de oprukkende technologie wordt het steeds eenvoudiger om gegevens van burgers op te slaan en te bewerken, en om hun gangen na te gaan. Trouw beschreef de afgelopen weken in een aantal artikelen lopende en toekomstige ontwikkelingen op dit gebied. Binnenkort praat de Tweede Kamer over de beveiliging van persoonsgegevens op de (door Duitse hackers gekraakte) ov-chipkaart die staatssecretaris Huizinga wil invoeren. En ook buigt de volksvertegenwoordiging zich over enige tijd over de vraag hoe lang telefoon- en internetproviders de bel- en e-mailgegevens van hun klanten moeten bewaren.

Anderhalf jaar, zo wil het kabinet, waarmee het ervoor kiest om de marge die in Europees verband is afgesproken helemaal te benutten. Pechtold heeft al een wijzigingsvoorstel ingediend om het minimum van zes maanden aan te houden. Van Teeven daarentegen zou het nog wel langer mogen dan 18 maanden. Hij zou er, zegt hij, zelfs geen moeite mee hebben als de telecommunicatiegegevens voor altijd zouden worden bewaard, zodat opsporingsautoriteiten er zonodig altijd nog bij kunnen. „Waarom moet je het opsporingsdiensten onnodig moeilijk maken?”, aldus de oud-officier van justitie.

Het is tekenend voor het verschil in benadering tussen de liberalen. Van oudsher zijn het vooral de liberale politici die tegenstribbelen als de overheid (en daar tegenaan hangende instanties) te veel wil binnendringen in het privéleven van de burger. „Maar wij zijn de laatste jaren de VVD als bondgenoot kwijtgeraakt”, verzucht Pechtold. Teeven beaamt dat zijn positie nogal verschilt van die van de D66-aanvoerder. „Maar dat wil niet zeggen dat de VVD privacy niet belangrijk vindt. Wij vullen het alleen anders in. Kijk naar de laatste oud-en-nieuwviering”, zegt hij. „Het is nog nooit zo erg geweest. Mensen kunnen zich blijkbaar niet gedragen als ze niet in de gaten worden gehouden. In Ridderkerk zijn tijdens oud en nieuw niet-geüniformeerde agenten ingezet. Dat heeft geholpen. Blijkbaar worden mensen ervan weerhouden om bepaalde dingen te doen als ze denken dat ze in de gaten worden gehouden.”

Van Teeven mogen er dan ook best op veel meer plaatsen camera’s worden opgehangen. „Hoe meer je mensen elektronisch kunt volgen, hoe meer agenten je vrijspeelt voor fysiek toezicht op straat”, redeneert hij. Hij weet wel dat er ook mensen zijn die het vervelend vinden dat ze constant worden bespied bij het geld pinnen, uitgaan of winkelen. Maar dat noemt hij een ’academische discussie’. „Daar maakt 28 procent van de mensen zich druk over. Ik hoor bij die andere 72 procent.”

„Het is ook een valse tegenstelling die wordt gecreëerd. Alsof maatregelen die de privacy aantasten leiden tot minder individuele vrijheid. Maar die vrijheid blijft overeind, ook als mensen digitaal worden gevolgd. Sterker, je kunt zelfs redeneren dat de individuele vrijheid erdoor toeneemt. Want al dat toezicht zorgt er ook voor dat jij en ik veilig in het openbaar vervoer kunnen zitten.”

Maar Pechtold maakt zich grote zorgen over de bedreigingen voor de privacy die oprukkende databestanden, het gebruik van chips in ov-kaarten en het mogelijk ook op grote schaal implanteren van chips in mensen met zich mee kunnen brengen. „Ik keer mij niet tegen nieuwe technologie”, onderstreept hij tot drie keer toe. „Ook ik vind het goed dat we DNA-technieken hebben waarmee we jaren later nog moordzaken kunnen oplossen. Maar moeten we DNA van 16 miljoen mensen vastleggen? Op het gebied van de privacybescherming hebben we de laatste 5 à 6 jaar per meter weer weggegeven wat we daarvoor per millimeter hebben bevochten.”

„Sinds de aanslagen van 11 september 2001, waarbij tot onze schrik passagiersvliegtuigen bleken te kunnen worden ingezet als vliegende bommen, wordt burgers steevast deze keuze voorgehouden: wilt u veiligheid of wilt u dood? Dat is een oneigenlijke keuze. Maar de burger denkt al snel: dan kies ik toch maar voor wat minder privacy.”

„Bovendien laten we als Europeanen de Verenigde Staten ook nog in belangrijke mate bepalen waarin we dat doen, want de 27 EU-landen slagen er voortdurend niet in één lijn te trekken tegen de wensen van de VS. Ik durf te beweren dat de persoonlijke levenssfeer van de gemiddelde Amerikaan op dit moment beter is beschermd dan die van de gemiddelde Europeaan. Daar hebben ze een heel sterke burgerrechtenbeweging. Ons College Bescherming Persoonsgegevens? Een waakhondje.”

„Bij alles wat om veiligheid gaat, is een soort maakbaarheid is komen bovendrijven in de politiek. De overheid pretendeert dat ook allemaal te kunnen. Politici en de overheid sturen ook vaak op angst. Dat verbaast me ook zo aan de opstelling van de VVD. Deze partij pleit altijd voor een kleinere overheid. Maar op het gebied van veiligheid verwacht de VVD echt alles van de overheid.”

„Mij verbaast het van D66”, kaatst Teeven de bal terug. „Het heeft natuurlijk ook te maken met de vraag of je vertrouwen hebt in je eigen overheid. D66 gaat altijd uit van het goede in de mens, maar hier niet. Wat wil je dan? Allerlei dossiers nog steeds per map overdragen van de ene instantie naar de andere, van het ene ziekenhuis naar het andere? Het is ook een kwestie van hoeveel gemak de mens wil hebben. En hoe betrouwbaar je degene vindt die met jouw gegevens mag werken. Bovendien denk ik dat we over 10 tot 20 jaar geen keuze meer hebben, zoals je er nu al niet meer voor kunt kiezen om geen bankrekening te hebben.”

Maar Pechtold weigert zich erbij neer te leggen dat burgers geen keuze meer hebben. Zeker, ook hij kan zich voorstellen dat hij ooit een chip in zijn arm of been heeft waarop zijn medische gegevens zijn opgeslagen. Handig als hij een ongeluk krijgt. Het ambulancepersoneel hoeft er dan alleen maar een scannertje langs te halen om meteen te weten welke bloedgroep hij heeft en of hij lijdt aan bijvoorbeeld suikerziekte. „Dat is natuurlijk een stuk handiger dan een ponskaart aan een ketting om je nek die je kunt vergeten of kwijtraken”, geeft Pechtold toe. „Maar ik wil er wel zelf voor kunnen kiezen. En ik wil ook zelf kunnen bepalen welke persoonlijke gegevens op die chip worden opgeslagen.”

Over twee dingen zijn Pechtold en Teeven het wel eens: bij alle (veiligheids)maatregelen die de persoonlijke levenssfeer van burgers beperken moet goed worden gekeken of ze het gewenste effect hebben. En waar persoonsgegevens worden vastgelegd in databestanden moet goed worden geregeld en gecontroleerd wie er bij mag. Bestanden moeten van elkaar worden gescheiden door ’schotten’ aan te brengen, zodat wordt voorkomen dat gegevensbestanden aan elkaar worden gekoppeld waar dat ongewenst is.

„We moeten niet krijgen dat je ov-chipkaart wordt gekoppeld aan je creditcard en vervolgens weer aan je elektronisch patiëntendossier”, aldus Teeven. „Ik heb vandaag geld overgemaakt naar de Verenigde Staten waar ik iets heb besteld”, zegt Pechtold. „Reuze handig. Maar ik zou toch niet willen dat mijn bankgegevens nu meteen werden gekoppeld aan mijn ziektekostenverzekering.”