Je privéleven ligt op straat

Een doorgaans serieuze collega proost, omringd door een handvol dames, met een glas bier op een foto op zijn hyvespagina. Geen probleem denkt de een, die jongen heeft tenminste een sociaal leven. Maar hoe vaak drinkt hij dan, vraagt de ander. Vast te veel, vermoedt de recruiter en schuift zijn net ontvangen sollicitatiebrief terzijde.

We netwerken wat af in ons virtuele leven, ontdekte het marktonderzoeksbureau Synovate deze maand na onderzoek onder dertienduizend internetgebruikers in zeventien landen. Bijna de helft van de Nederlanders is verbonden met sociale netwerksites zoals Hyves, LinkedIn, Facebook en MySpace. Daarmee heeft het land het grootste percentage ’sociale internetters’ ter wereld.

De netwerksites bieden een bron van informatie: consumenten vertellen wat hun favoriete merken zijn, welke eetgelegenheid hen het beste bevalt, welke films en programma’s ze graag kijken, waar ze het weekend zijn geweest, en zelfs waar ze zich op dit moment bevinden.

Een beetje handige werkgever onderzoekt de profielen van sollicitanten. ,,Dat is onderdeel van de research die we doen bij nieuwe kandidaten’’, zegt een woordvoerder van Randstad over de werving en selectie van hbo-afgestudeerden. Bij twijfel kan een blik op een sociale netwerksite de doorslag geven, laat ook EN Recruitment weten. ,,Een persoon kan zich tijdens een sollicitatie anders voordoen dan hij of zij in werkelijkheid is.’’

Het onbevangen publiceren van teksten en foto’s is met deze ontwikkeling voorbij: het virtuele leven wordt net zo serieus genomen als het werkelijke, constateert David Riphagen. Aan de Technische Universiteit in Delft doet hij voor zijn afstudeerscriptie onderzoek naar privacy binnen sociale netwerksites.

Als voorbeeld noemt hij de rechtszaak tegen de 20-jarige student Joshua Lipton uit Smithfield (VS) wegens rijden onder invloed. Lipton werd tot twee jaar veroordeeld, mede door zijn Facebookprofiel. Hij stond daar, terwijl de rechtszaak tegen hem wegens rijden onder invloed en doodslag nog liep, uitgedost als gevangene op een Halloweenfeestje.

Een beeld dat de aanklager graag gebruikte om hem neer te zetten als een onverantwoordelijk feestbeest. Dat pagina’s van sociale netwerken belastend materiaal kunnen bevatten en gebruikt kunnen worden tijdens rechtszaken, beseffen steeds meer advocaten.

Maar ook in Nederland is het zorgeloos ’krabbelen’ op elkaars of eigen profiel niet zonder risico. De Amsterdamse politie onderzoekt momenteel de Hyvesprofielen van verdachten. En dus ook hun vriendenkring.

Met sociale netwerksites nodig je niet alleen je vrienden en familie uit, maar in principe de hele wereld. ,,Dat is voor mij de reden dat ik mijn hyvesprofiel steeds meer afknijp’’, zegt Thijs (36) uit IJsselstein. ,,Ik heb een eigen bedrijf en wil niet met te veel persoonlijke gegevens op internet staan.

Zo krabbelde laatst de tienjarige dochter van een vriend op mijn pagina over haar zwembadavonturen die ze met mij wilde delen. Je kunt daar hele foute conclusies uit trekken. Sindsdien gebruik ik hyves steeds minder, zeker wat het krabbelen betreft.’’ Hij is waarschijnlijk niet de enige. Hyves telt zeven miljoen leden, maar bijna een kwart logt minder dan eens per maand in.

Voor een medewerkster van een Heerenveense zorginstelling kwam dit inzicht te laat: ze omschreef haar werk met verstandelijk gehandicapten als het werk van ’een oppasser in een dierentuin’. Haar profiel had ze niet afgeschermd en haar analyse lag op straat. En zij bijna ook.

Het probleem van nieuwsgierige werkgevers, collega’s, buren of klasgenoten is voor een deel zelf op te lossen. Bedenk wie er allemaal toegang tot jouw profiel hebben en verwijder al te vrolijke kiekjes. En maak je persoonlijk profiel voortaan ’onzichtbaar’ voor de rest van de wereld.

Toch gebeurt dit maar op kleine schaal. Van de ruim 7 miljoen leden van Hyves schermt maar 7 procent zijn profiel af met ’alleen voor vrienden’. En toch zegt 54 procent van de ondervraagde Nederlanders in het onderzoek van Synovate bezorgd te zijn over het gebrek aan privacy – het hoogste percentage onder alle respondenten.

Een ander, minder zichtbaar gevaar voor de privacy is de onstilbare honger van bedrijven en netwerksites naar méér persoonlijke informatie om een beter profiel te kunnen maken. ,,Ik had al de cookies van mijn computer verwijderd en ik was niet ingelogd op de site van Facebook. Toch was voor Facebook duidelijk welke aankopen ik op andere internetsites gedaan had. Dat merkte ik door de advertenties die ik aangeboden kreeg toen ik weer inlogde’’, vertelt Riphagen.

Met speciale software is het internetgedrag en de voorkeuren van de consument in kaart te brengen. Maar hoe erg is dat? Het kan handig zijn als een leverancier van elektronica je net díe flatscreen presenteert waar jij naar op zoek bent. Of laat zien welke producten door je vrienden hoog gewaardeerd worden.

"Stel dat ik via Ebay seksartikelen gekocht heb. Dan ben ik er helemaal niet van gediend dat mijn hele vriendennetwerk dat ook weet.’’ Het belang van de verkoper van seksartikelen, die hoopt nog meer klanten aan de haak te slaan, staat hierbij haaks op het belang van de koper.

De grenzen tussen sociale netwerken worden te weinig bewaakt, is de stelling van Riphagen. "De gegevens die je in een specifieke sociale omgeving deelt met je vrienden, zijn niet automatisch bedoeld voor een andere sociale omgeving, zoals je werkomgeving.’’ En als dat wel gebeurt, staat de internetgebruiker met de rug tegen de muur.

Tegen openbaar gemaakte geheime informatie of smadelijke foto’s kun je je simpelweg niet verdedigen. En dat geldt ook voor mensen die géén lid zijn van sociale netwerksites. Het is niet ondenkbaar dat persoonlijke informatie van hen verschijnt op het netwerk. ,,Dat heet tagging. Een gebruiker kan bijvoorbeeld foto’s van je plaatsen met je eigen naam eronder, zonder dat je daar toestemming voor hebt gegeven. Daardoor wordt je de mogelijkheid ontnomen je te presenteren zoals je zelf wilt.’’

Hij pleit dan ook voor meer transparantie bij sociale netwerksites. ,,Technisch gezien is het niet moeilijk om het digitale leven van de gebruikers te volgen’’, zegt Riphagen. ,,Netwerksites houden ook elke optie daarvoor open door geen duidelijkheid hierover te verschaffen. Ze weten al wie je vrienden en voorkeuren zijn. Het liefst weten ze ook nog waar je woont. Als netwerksites geen extra informatie over je verzamelen, laten ze dat dan bewijzen. Laat ze maar een printje geven waarop precies staat welke gegevens ze van de gebruiker hebben. Sociale netwerken zijn dat eigenlijk verplicht, omdat ze de informatie van hun klanten kríjgen.’’

Het argument dat ’mensen niets te verbergen hebben en daarom geen moeite hebben met de openbaarheid’ noemt Riphagen schijn. ,,Het is namelijk jouw informatie en daar kan misbruik van worden gemaakt. In de jaren dertig van de vorige eeuw wisten nazi’s door gebruik te maken van de goed georganiseerde bevolkingsadministratie de gegevens van joden op te sporen. Deze mensen hadden niet verwacht dat hun informatie onvoldoende beschermd zou zijn en voor dit doel gebruikt zou worden. Je weet nooit wanneer er een regime aan de macht komt die je eigen informatie op een immorele manier gaat gebruiken.’’

In een Delfts café logt Riphagen in op zijn eigen hyvespagina. Zijn nichtje heeft gekrabbeld en plakt meteen haar e-mailadres in het bericht.

Voorzichtig met eigen informatie omgaan wordt steeds belangrijker, is zijn overtuiging. Een vrouw die haar ex-partner op haar besloten hyvespagina had uitgemaakt voor pedofiel werd door de Nederlandse rechtbank veroordeeld. Ook de afgeschermde netwerksites moeten beschouwd worden als openbaar.

,,Je kunt wel proberen om zo anoniem mogelijk te leven. Maar de mogelijkheden daartoe worden steeds beperkter’’, zegt Riphagen, verwijzend naar de zelfmoord van de 13-jarige Megan Meier uit Missouri in de Verenigde Staten, twee jaar geleden. Ze was verliefd op ’Josh’ die ze via het sociale netwerk MySpace had leren kennen.

De jongen begon haar echter uit te schelden en zei dat ’de wereld een betere plek zou zijn zonder haar’. Megan hing zich op. Achteraf bleek ’Josh’ niet te bestaan, maar was het haar buurvrouw die wraak wilde nemen, omdat haar dochter weer was gepest door Megan. De buurvrouw werd niet veroordeeld voor pesten, maar met name voor het opstellen van een gefingeerd profiel.

Ook door de netwerksites zelf wordt het niet eenvoudig gemaakt om anoniem te blijven. Hyves besloot onlangs dat mensen met een afgeschermd profiel óók niet bij anderen mochten gluren. Maar door groot protest werd deze maatregel teruggedraaid. Nieuwe gebruikers van de profielensites Superdudes en Sugababes (1,4 miljoen leden) moeten verplicht een foto van zichzelf plaatsen. De content van de leden mag op alle mogelijke manieren openbaar worden gemaakt.

Maar daarnaast is er nog een andere reden voor het kiezen van een ’publiekelijk leven’. Jongeren verstevigen hun vriendschappen door sociale netwerken op internet. Daarvoor is het júist belangrijk gezien te worden. Uit TNO-onderzoek blijkt dat mensen niet eens zo heel naïef zijn bij het verstrekken van persoonlijke informatie. Het is een onontkoombare sociale deal geworden: je levert je gegevens in, zodat je bij een groep kunt horen. Je vindt er leeftijdsgenoten, lotgenoten, vrienden, liefdes. En bij misbruik van je gegevens: je vijanden.