Een meesterwerk in de Alpen

De Bernina Express heet snerend de traagste sneltrein ter wereld. Maar geeft dat in het fraaie Zwitserse berglandschap?

Verliezen de Zwitserse Alpen aan schoonheid door al die spoorlijnen in het gebied, vroeg een treinreiziger zich laatst af tijdens een rit over de Rhütische Bahn. Of wordt het berglandschap er nog mooier van wanneer je er vanuit een trein naar kunt kijken? Anders gezegd: is een landschap wel compleet zonder een spoorlijn?

Er zijn hele volksstammen die zich verzetten tegen die gedachte en het liefst alle menselijke ingrepen en activiteiten uit het landschap willen bannen, tot berghutten en wandelpaden aan toe.

Wie zich liever niet als klimgeit door de wildernis worstelt, kan zich beter per Bernina Express door berg en dal laten vervoeren. De trein die deze rit van de Rhütische Bahn (RhB) onderhoudt – de Albulalijn tussen Thusis en St. Moritz en de Berninalijn tussen St. Moritz en het Italiaanse Tirano – wordt wel geringschattend de traagste sneltrein ter wereld genoemd.

Maar wie kan er iets op tegen hebben dat je hier zo langzaam door het fenomenale berglandschap kruipt? Dat de locomotief na zijn zoveelste inspanning - hij maakt immers zonder te worden voortgetrokken door kabels of tandraderen de steilste reis ter wereld, met een stijgingspercentage van zeventig procent – even moet bijkomen om zijn vrachtje te rangeren?

Hoe langer de treinreis door het meest oostelijke kanton Graubünden duurt, hoe liever het je zal zijn. En dan nog zou je wel bij elke gletsjer, elk bergmeertje of elk groepje koeien willen stoppen. Of elke bocht en brug in het traject fotograferen.

De Zwitsers zijn trots op deze spoorlijn, die 122 kilometer lang is en onderweg 196 bruggen oversteekt, door 55 tunnels rijdt en 20 dorpen passeert. Ze hebben deze zomer hun hart vastgehouden, toen het uitvoerend comité van Unesco vergaderde of het Albula- en Berninatraject van de Rhütische Bahn tot de prestigieuze lijst van werelderfgoederen zou worden toegelaten.

Een Nederlandse krant meldde nog dat de beide spoorwegen en het landschap waar de trein doorheen rijdt, het in de beoordeling hadden afgelegd tegen onder meer archeologische opgravingen in Saoedi-Arabië, Armeense kloosters in Iran en een hindoetempel op de grens van Thailand en Cambodja. Maar dat bericht moest de volgende dag meteen gecorrigeerd worden.

De beoordeling van werelderfgoederen is geen Idolsverkiezing. De Rhütische Bahn is wel degelijk door Unesco aangeduid als een project van ’uitzonderlijke en universele waarde’. De tracés zijn volgens de cultuurorganisatie van de Verenigde Naties ’een meesterwerk’, harmonisch en met spectaculaire kunstbouwwerken als viaducten en keertunnels geïntegreerd in het adembenemende hooggebergte van Graubünden.

Het traject is een eeuw geleden aangelegd en verkeert nog altijd in zeer goede staat. Een trein is een trein, zei de hoogste baas van de Zwitserse spoorwegen onlangs tijdens een feestje op een station op ruim 2000 meter hoogte. „Maar in dit project gaat het om méér. De waarde van het erfgoed is de combinatie van techniek, natuur en landschap, cultuur en toerisme. De trein zorgt ook voor een verbinding tussen gebieden waar Duits, Reto-Romaans en Italiaans wordt gesproken. Bovendien geeft zij toegang tot verschillende belangrijke culturele en historische plaatsen.”

De Zwitserse Bernina Express lijn is het derde spoortraject op de werelderfgoedlijst. Eerder werden het Semmering Spoor in Oostenrijk en de Darjeelingspoorlijn in Noord-India toegelaten.

Met bewondering kijken treinliefhebbers naar het honderd jaar oude tracé. Bij het Unesco-feestje werden openheid, moed en pioniersgeest van de werkers van het eerste uur geroemd. „Zo vernuftig zouden wij een spoorlijn nooit meer kunnen maken”, liet een spoorwegdeskundige zich ontvallen. „We mogen onze voorouders wel dankbaar zijn dat ze dit hebben aangedurfd.”

Er zijn maar weinig plaatsen op aarde waar je zulke prachtige panorama’s te zien krijgt als in de trein die als een rode draad door de bergen trekt, zeggen de Zwitsers die het project bij Unesco hebben aangeprezen.

Toeristen maken de reis voor hun lol, stappen soms onderweg uit voor een wandeling of nuttigen in een stationsrestaurant regionale kaas, worst en wijn. Ze vergapen zich aan het fenomenale uitzicht vanuit de superlichte panoramawagens.

De route is zeer gevarieerd. Het dal van Albula is romantisch, St. Moritz probeert z’n mondaine levensstijl in stand te houden, gletsjers zijn bij goed weer oogverblindend, overal gutst het water uit de bergen, zelfs op 2253 meter hoogte ligt er nog een station (Ospizio Bernina) en dan gaat de rit in nog veel meer kronkels en bochten en zelfs een keerviaduct naar het eindpunt van de lijn. Dat is ruim 1800 meter lager in het Italiaanse Tirano.

Ook de plaatselijke bevolking maakt gebruik van deze openbaar vervoersvoorziening, die net als de horloges symbool staat voor de Zwitserse precisie. De werkelijke reistijd wijkt niet of nauwelijks af van het spoorboekje. Toch kijkt de plaatselijke bevolking geregeld op hun klokje, omdat de trein zo’n vier uur doet over het hele traject (van Chur of Davos naar Tirano). Wie haast heeft, kan beter op zoek gaan naar een andere route. Maar dan mis je wel wat.