Oost-Europa te laat om krimp te stoppen

Landen in het voormalige Oostblok krijgen snel te maken met de gevolgen van vergrijzing en lage geboortecijfers. Dat voorspelt het Berlijn Instituut in het rapport Europa’s Demografische Toekomst.

Oost-Europa krijgt de komende decennia op een dramatische manier te maken met een krimpende bevolking: pensioenen, gezondheidszorg en andere sociale uitgaven dreigen onbetaalbaar te worden.

Het geboortecijfer was in het Oostblok aan het einde van de communistische tijd in 1989 al onder de twee kinderen per vrouw gezakt en daalde hierna verder door de slechte economische vooruitzichten. Sinds kort doen verschillende landen hier iets aan: ze geven ouders geboortepremies en hier en daar is de pensioengerechtigde leeftijd verhoogd.

„Maar ze zijn te laat”, zegt Steffan Krötnert, één van de schrijvers van het rapport Europa’s Demografische Toekomst dat vandaag in Brussel wordt gepresenteerd. ,,Alle maatregelen die in Oost-Europa nu worden genomen om de vergrijzing tegen te gaan, zullen decennia later pas vruchten afwerpen. Polen, Roemenië en Bulgarije beschikken al in 2015 over te weinig menselijk kapitaal. De huidige economische situatie draagt niet bij aan een oplossing.”

De trek van miljoenen jonge mensen naar West-Europa en de emancipatie van vrouwen hebben volgens de Berlijnse onderzoekers fors bijgedragen aan de problemen. En ondanks alle waarschuwingen en prognoses, hebben overheden verzuimd hun landen ‘kindvriendelijk’ te maken, zo stelt Krötnert.

,,Neem een land als Frankrijk, dat werkt al decennialang aan een demografische balans, zoals wij dat noemen. Bijvoorbeeld door het vrouwen gemakkelijk te maken een baan en kinderen te combineren. Goed georganiseerde kinderopvang en aangepaste werktijden, stimuleren vrouwen om kinderen te krijgen. Om de bevolking in stand te houden moeten vrouwen gemiddeld 2,1 kind krijgen. Frankrijk komt al jaren heel dicht bij dat ideaal, het gemiddelde in de EU is 1,5.”

Een land dat het wat betreft de vergrijzing ook goed doet is IJsland. ,,Mensen werken er veel langer dan gemiddeld in Europa en de overheid stimuleerde omscholing van arbeiders lang voordat dat een trend werd. De Scandinavische landen hebben dat ook vroeg ingezien en voor hen zien de prognoses er dan ook wat gunstiger uit.”

Het Berlijn Instituut onderzocht 285 Europese regio’s op basis van 24 demografische, economische en sociale factoren. Volgens de onderzoekers zal Europa tegen het jaar 2050 een drastisch veranderde bevolkingssamenstelling hebben. Duitsland, België, Nederland en Luxemburg lijken in balans te blijven maar zij moeten volgens Krötnert dan de maatregelen die zij al hebben getroffen wel doorzetten. ,,Nederland en Duitsland maken serieus werk van langer doorwerken en omscholing is al een begrip. Van mensen die een zwaar lichamelijk beroep hebben, kun je natuurlijk niet verwachten dat ze tot hun 67ste door blijven werken maar als mensen halverwege de 50 worden omgeschoold, blijven ze langer aan het werk.”

Delen van centraal Europa, waaronder Noord-Italië en het westen van Duitsland zullen veel gepensioneerden hebben tegenover een krimpend aantal werkenden. De oplossing, zo zegt Krötnert, ligt voor de hand: immigratie. Zonder immigratie zou de EU in 2050 zo’n vijftig miljoen inwoners minder hebben.