Lucratief: promoveer ongemak tot ziekte

Schimpie, de dermatofyt – wie kent het gele duiveltje niet? Dat enge wezentje dat in tv-spotjes met vileine pret teennagels oplichtte en gulzig in blootliggende nagelbedden dook?

Schimpie – in België heette het beestje Diggy – is het troeteldiertje van geneesmiddelfabrikant Novartis. Het monstertje, dat bij heel tv-kijkend Europa afschuw opriep, leverde de firma goudgeld op.

Novartis produceert het middel Lamisil (terbinafine) tegen schimmel- of kalknagels. Dat is doorgaans een cosmetisch probleem. Tot voor enkele jaren was het middel dat Novartis tegen kalknagels had ontwikkeld alleen op recept verkrijgbaar. Alleen artsen konden de pillen voorschrijven.

Novartis wilde begin 2000 in Nederland de markt voor Lamisil volledig in handen krijgen. De campagne begon met tv-reclames waarin de dokter-in-witte-jas optrad. De arts meldde kijkers dat schimmelnagels niet vanzelf overgaan en besmettelijk zijn ’voor uzelf en voor anderen’. Het spotje eindigde met de tekst: „Schimmelnagels. Geef ze niet door aan een ander. Raadpleeg uw huisarts.”

Het effect bleef niet uit. Kalknagellijders meldden zich massaal op het spreekuur van de dokter, die door Novartis was bestookt met glossy Lamisil-folders. Die mensen dachten dat ze een gevaar waren voor hun omgeving, vanwege de besmettelijkheid van schimmelnagels. Maar in elk zwembad wemelt het van de schimmels. De beste remedie daartegen is het dragen van slippers en een goede hygiëne. Lamisil was destijds niet goedkoop, maar het middel was bovendien berucht vanwege ernstige bijwerkingen.

De Nederlandse Inspectie voor de Gezondheidszorg daagde Novartis voor de rechter. Volgens de Inspectie had Novartis verboden reclame gemaakt voor een voorschriftgeneesmiddel. Het bedrijf werd aanvankelijk veroordeeld tot een boete van 86.000 euro, maar dat vonnis hield bij de Hoge Raad geen stand. Het bedrijf werd vrijgesproken, waardoor in Nederland en daarbuiten de weg vrij was voor farmaceutische bedrijven om ‘symptoomreclame’ te voeren – reclame waarin de merknaam van een middel zorgvuldig niet werd genoemd, maar waardoor artsen precies wisten wat de patiënt op het spreekuur van hen verwachtte. Een oproep om alle Novartis-producten te boycotten, georganiseerd door enkele Noord-Brabantse artsen, dwong het bedrijf uiteindelijk op de knieën. Novartis besloot de campagne stop te zetten.

Schimpie kreeg al gauw opvolging. Alledaagse ongemakken die gepaard gaan met het leven worden met de regelmaat van een klok door de industrie tot ziekten verheven die zonodig moeten worden behandeld: rusteloze benen, nicotineverslaving, menopauze, zwaarlijvigheid, plasproblemen, piekeren. Farmaceutische bedrijven zijn voortdurend geneigd de eigen grenzen te verleggen als het om het ’informeren’ van de patiënt gaat.