’Het beste wat me ooit overkwam?’

Ties Mellema kon na een val zijn rechterhand niet meer gebruiken. Met de muziekredacteuren van Trouw kijkt hij terug en vooruit, en dacht net als zij na over de tien beste opnamen van 2008.

Zoals zangers elke ochtend als ze wakker worden hun stem plegen uit te proberen – zo van: ’zit ie er nog?’ – probeert saxofonist Ties Mellema de laatste maanden elke morgen steevast uit of hij zijn rechterpink en zijn andere vingers al weer zijwaarts kan bewegen. Tot nu toe lukt dat nog niet.

Het is acht maanden geleden dat Mellema samen met een espressokopje een onfortuinlijke val maakte, en met zijn rechterpols op de scherven terechtkwam. Pees en zenuw sneuvelden. Mellema’s vriendin wist de slagaderlijke bloeding snel te stoppen, maar de wereld stond op zijn kop.

„Zo ongeveer het eerste wat door mijn hoofd schoot”, vertelt Mellema, „was: kan ik nog saxofoon spelen? Een pees doorsnijden is al dramatisch, maar een zenuw, dat is echt heel erg, omdat ze niet weten hoe en óf het zich herstelt. Het voelt als een gedeeltelijke amputatie van mijn rechterhand. Ik kan inmiddels al een hele hoop en heb twee weken geleden weer mijn eerste soloconcert gegeven. Ik word steeds handiger met deze handicap.”

De uitzonderlijke musicus, die is voorgedragen voor De Nederlandse Muziekprijs, zat niet bij de pakken neer. Na twee maanden begon hij voorzichtig met alleen zijn linkerhand te spelen. Op zijn verzoek schreven componisten muziek – voor de linkerhand – voor hem. Daaruit vloeide het programma ’On The Other Hand’ voort, waarmee hij in augustus op het Grachtenfestival optrad.

Het ongeluk bracht Mellema ook inzichten. Zoals de vaststelling dat hij niet per se saxofonist hoefde te zijn. „Ik heb me al die jaren zó vastgehouden aan de saxofoon – op het ongezonde af. Nu speelde ik drie maanden lang nauwelijks.”

„Er zat ergens altijd wel een plan B in mijn hoofd, voor als het met de saxofoon niet zou lukken. Dat plan B bestond uit postbode worden. Misschien een romantisch idee, maar ik hou van lopen en van buiten zijn. Niet meer piekeren over van alles en nog wat, maar gewoon je geld voor die dag verdienen. Uit die wil om postbode te worden, sprak waarschijnlijk de heimelijke wens om weg te komen van die voortdurende druk op de ketel. Plan B heb ik inmiddels aangepast. Een opleiding muziekmanagement volgen bijvoorbeeld. Als ik vijf jaar jonger was geweest, dan was ik misschien hoorn gaan spelen. Het is allemaal heel onzeker nog. De vorderingen zijn hoopgevend, maar ik denk op dit moment dat als ik eind 2009 de ’Rapsodie’ van Debussy nog niet goed kan spelen, ik dan misschien wel stop met saxofoonspelen.”

„Het grootste probleem is dus die pink. Die moet kunnen spreiden. Ik moet er twee kleppen mee kunnen bedienen, maar dat kan nu niet. Als het niet goed komt, dan laat ik die kleppen verschuiven naar mijn rechterduim, want die doet niks dan het ondersteunen van de sax aan de onderkant.”

In de saxofoonfamilie bespeelt Mellema alle stemmen van sopraan- tot baritonsax. In het Amstel Kwartet speelt hij baritonsax. „In een saxofoonkwartet zou ik het liefst een buitenste stem spelen, dus sopraan zou ook mooi zijn. Voor baritonsax staat mijn hand nu precies goed. Ik vind de tenor de mooiste saxofoon – als ik naar jazz luister, is dat meestal naar tenorsaxofonisten. Dat instrument heeft de meest typische klank. Met de alt kun je alle kanten op, de sopraan heeft dat nasale hogedrukgeluid, de bariton vind ik niet makkelijk genoeg. Dat instrument is nog niet goed uitontwikkeld, heb ik het gevoel. Het is eigenlijk een te grote alt. De tenor heeft dat geweldige scheurende maar ook melancholische, in de klassieke muziek een bijna hoornachtig geluid. Maar dan veel flexibeler.”

Na het ongeluk kreeg Mellema van het Nederlands Fonds voor Podiumkunsten+ vrijwel direct een stipendium. Zij vonden daar dat ze ’een van de interessantere musici van Nederland’ moesten koesteren. Mocht het onverhoopt met de saxofoon niet lukken, dan betaalt het fonds ook Mellema’s omscholing.

Op zijn website mijmert Mellema over de saxofoon, het instrument waar hij zoveel van houdt. Is saxofoon spelen nu een vloek of een zegen, vraagt hij zich af.

„Ik ben op mijn negende met saxofoon begonnen en ik speel dus nu al 23 jaar. Als saxofonist ben je altijd een vreemde eend in de bijt. Concertzalen programmeren strijkkwartetten, pianisten en zangers. En dan vaak als extra’s iets geks: saxofoonkwartet, gitaartrio, harp. Ik ben dus vaak het gekke. En daar wil ik weleens vanaf. Het moet ook meestal hedendaags zijn als ik ergens word gevraagd. Daar heb ik niks op tegen, maar ik doe ook andere dingen. Met het kwartet profileren we ons ook bewust niet als saxofoonkwartet. En verder wil ik vooral waardering voor mezelf als musicus, niet zozeer als saxofonist. Het saxofoonrepertoire begint eigenlijk pas aan het begin van de 20ste eeuw. Mede daarom heb ik tegen het bewerken van stukken helemaal niets. Sterker nog, ik vind dat juist erg leuk. Ik hoorde een collega ooit zeggen dat hij tijdens het luisteren naar muziek zich alleen nog maar afvraagt of het te bewerken is. Dat begrijp ik wel.”

Mellema kreeg een jaar uitstel van de Nederlandse Muziekprijs. Hij heeft twee mentoren: John Floore voor de praktische kanten van musicus-zijn en cellist Anner Bijlsma voor de inhoud. Wat weet Anner Bijlsma van saxofoon?

„Niet zo veel. Maar hij is echt een musicus voor wie het instrument niets uitmaakt. Alles draait voor hem om spreken en retoriek in de muziek. Niet om zingen. Een van zijn belangrijkste tips is: als je niet weet hoe je een melodie moet spelen, moet je haar spreken. Zo heb ik de ’Sequenza’ van Berio met hem gedaan, een stuk dat me na aan het hart ligt en dat ik erg mis. Anner zegt daar dingen over die je nooit van andere musici hoort. Hij luistert dwars door het instrument heen. Als ik de Nederlandse Muziekprijs uiteindelijk niet zou krijgen, dan zou me dat niets moeten uitmaken – dat advies van hen om bij Bijlsma te gaan studeren, was al een schot in de roos.”

„Het belangrijkste nu is dat ik afstand kan nemen en loslaten: dat is wel het centrale woord geweest het afgelopen jaar: loslaten. In augustus heb ik een workshop gedaan met de jazzpianist Kenny Werner. Hij heeft een methode die ’Effortless Mastery’ heet. Het kwam precies op het goede moment. In het kader van de Nederlandse Muziekprijs had ik die al gepland vóór mijn ongeluk. Volgens hem kun je leren los te laten, met de saxofoon in je handen. Alles moet even makkelijk worden als een toonladder. Dat wordt bepaald door de mate waarin je tegelijkertijd op iets anders kunt letten. Als je iets kunt spelen en tegelijkertijd bijvoorbeeld naar een vogeltje in de tuin kunt kijken, dan beheers je het echt. Studeren wordt een soort meditatie, je wordt er heel rustig van. De muzikant als the eye of the hurricane (het oog van de orkaan, red).”

„Ik leef nu op veel kortere termijn dan vorig jaar. Musici leggen alles twee jaar van tevoren vast. Maar ik zie nu wel wat er gebeurt. Dat schept heel veel ruimte in mijn hoofd. Ik heb vorige week een recital met twee handen gegeven. Daar geniet ik nu meer van dan ooit. Het hoeft nu niet per se meer. Ik was altijd hartstikke virtuoos. Ik lees nog steeds als een raaf, maar het komt mijn vingers niet meer uit. Het hoeft niet meer perfect, want dat kan niet.”

Mellema lacht. „Ik probeer vooral de positieve dingen te benadrukken. Over vijf jaar hoop ik te kunnen zeggen: dit is het beste wat me ooit is overkomen. De planning van volgend jaar? Het allerbelangrijkst is dat ik vader word. In maart, twaalf maanden na deze shit. Ik zie dat vaderschap met een vanzelfsprekender vertrouwen tegemoet dan andere aspecten in mijn leven. Ik voel me er heel lekker bij.”