Over het netwerk, kuddegedrag en de kredietcrisis

opinie „Kennissen zijn belangrijker dan kennis” – dit gezegde is typerend voor de afgelopen tijd. Zo’n tien jaar geleden hielden we nog vol dat borrels en partijen er voor de gezelligheid waren. Dat je er ook nog relaties sprak, met wie je nog wat kon regelen, of die later nog van pas konden komen, was een prettige bijkomstigheid.

Besmuikt werd er wel eens gesproken over ’netwerken’. Als mensen dat al deden, dan kwamen ze daar niet openlijk voor uit. Het had iets gênants. Nu is het de normaalste zaak van de wereld als een uitnodiging vermeldt: ’netwerkborrel’, of ’netwerklunch’. Voor de deelnemers is het een waarschuwing: ’denk niet dat deze borrel er is voor de leukigheid’. Nee, ze moeten er fanatiek werken. Visitekaartjes verzamelen. Zorgen dat ze mensen leren kennen, die later van pas kunnen komen. Dat ze ’op het netvlies komen’ van invloedrijke mensen, zodat hun carrière daarmee een stap verder komt.

In netwerken zitten vaak mensen die een beetje op elkaar lijken. Dat is ook logisch. Want dan voelen zij zich op hun gemak. Zo vormen de mensen in topfuncties een netwerk. Dat wordt ongewild gestimuleerd door headhunters, die helpen bij het opvullen van vacatures. Meestal zijn ze vooral op zoek naar iemand die past bij de anderen. Er mag immers geen ruzie komen. Ze moeten elkaar kunnen vertrouwen.

Maar, zoals met alles in het leven, te veel is nooit goed. Veel kennissen met weinig kennis is een recept voor ongeluk. Dan wordt er te veel vertrouwd en te weinig kritisch nagedacht. Iedereen gaat elkaar dan kopiëren. Een karikatuur daarvan is Bernard Madoff, met zijn piramidespel. De beveiliger die het schopte tot vermogensbeheerder. Een kampioen netwerken, een spin in het web van belangrijke relaties. Zij varieerden van de filmer Steven Spielberg, met diens charitatieve fondsen, tot de SEC, de toezichthouder op de beurs, waar hij in en uit liep. Ze vertrouwden hem volledig. Ze keken niet naar de boeken, waarin hij trouwens ook geen inzicht gaf, maar naar zijn kennissen. Samen zijn ze nu het gigantische bedrag van 50 miljard dollar kwijt. Ook Nederland levert weer een miljard in. Want Fortis hoorde bij de gelovigen. Een duizelingwekkend bedrag. Wat zou het mooi zijn geweest als we dat miljard in het onderwijs hadden gestoken.

Madoff was een oplichter. Zijn bewonderaars hadden het kunnen weten. De toezichthouder ook. De herhaaldelijke waarschuwingen van analisten baatten niet. Het gaat per slot van rekening om kennissen, en niet om kennis.

Zo kan veel van het gedrag verklaard worden, dat bijdroeg aan de crisis. De subprime-hypotheken, de versleuteling in ingewikkelde financiële constructies, waarvan de risico’s alleen nog maar bekend waren bij de whizzkids die ze maakten, het volhangen van bedrijven met schulden, de top- en beleggingshypotheken, de fixatie op de korte termijn, het tomeloze fuseren, de grote bonussen voor de directie bij die fusies: de netwerkers kopieerden elkaars gedrag. Toezichthouders keurden het goed. Iedereen vertrouwde op de anderen in zijn netwerk. Naar de aanzwellende kritiek van buiten werd niet geluisterd.

Nu zitten we midden in de crisis. Ook nu doet iedereen hetzelfde. Als één bank de kredieten flink terugschroeft, doen alle andere banken het ook. Dat de overheid er miljarden euro’s insteekt mag niet baten.

Volgens premier Balkenende is hebzucht de oorzaak van de crisis. Dat schreef hij vorige week nog in het Financieele Dagblad. Natuurlijk, zonder hebzucht was er nu geen crisis.

Maar hebzucht is van alle tijden. Uitroeien is onmogelijk. Crises zijn er soms. Deze crisis werd vooral veroorzaakt door kuddegedrag. Door teveel te vertrouwen op kennissen en te weinig op kennis.