De gebakken lucht voorbij

De financiële crisis laat zien dat de westerse wereld tegen een muur is aangelopen. Onze manier van leven, werken en consumeren is op lange termijn niet houdbaar. We gaan een nieuwe ordening tegemoet, met gevolgen voor werk, consumptie, politieke keuzes en wereldwijde machtsverhoudingen. Trouw belicht de komende tijd die nieuwe toekomst. Vandaag deel 1: Welke kansen biedt de crisis op een duurzame(r) economie?

Eindelijk zien de ASN Bank en haar directeur Ewoud Goudswaard de duurzame wereld gloren waar de bank al decennia naar streeft. De hoogmoed en de hebzucht van de collega’s op Wall Street én daarbuiten, en de puinhoop die zij hebben veroorzaakt, heeft die wereld dichterbij gebracht.

Voor Goudswaard is het nu mooi geweest. Na het uitzieken van de recessie kunnen we niet meer terug naar de wereld van vóór de financiële 9/11. Daarvoor zijn de aanwijzingen te overdonderend. Al die crises laten zien dat we de wereld en zijn hulpbronnen in hoog tempo opsouperen.

„We moeten nu doorpakken met hervormingen. Die financiële crisis, die ons nu zo bezig houdt, is slechts een symptoom”, zegt Goudswaard in zijn Haagse kantoor. „Er is natuurlijk veel meer aan de hand. Het gaat uiteindelijk om de vraag of onze economische orde op lange termijn houdbaar is. We kunnen niet langer om die vraag heen. Jaren van overmatig consumeren en produceren zonder te betalen voor vervuiling van lucht en water hebben hun uitwerking op de economie niet gemist.”

Het Global Footprint Network berichtte dit jaar al op 23 september dat de aarde voor dit jaar is ’opgebruikt’. We hebben als wereldbevolking al 1,4 aarde nodig om de huidige consumptie op peil te houden, terwijl er nog miljarden mensen in armoede leven en staan te trappelen om het welvaartsniveau van het Westen te bereiken. De afgelopen dertig jaar zijn er 200 miljoen mensen in de opkomende economieën uit hun armoede opgestaan en voorzichtig gaan ruiken aan een middenklassebestaan.

Dat betekent veel meer vraag naar landbouwgrond, grondstoffen en elektriciteit. En er staan er nog tien maal 200 miljoen klaar om diezelfde stap te maken.

Het vooruitzicht van de extra vraag van miljarden mensen op de wereldmarkt voorspelt voor de toekomst nog veel grotere crises. En tot nog toe zijn politiek, bedrijfsleven en consumenten er niet in geslaagd een passend antwoord te vinden op dat vraagstuk.

Maar Goudswaard waarschuwt voor cynisme. „Ik ben optimistisch”, stelt hij. „Het is niet te laat de problemen op te lossen. Wereldwijd is geaccepteerd dat er problemen zijn, nu is het tijd dat om te zetten in concreet beleid.” Als directeur van een bank met idealen zou het makkelijk moeten zijn de ideale wereld voor te stellen, maar Goudswaard ziet zich niet als idealist. „Eigenlijk wil ik liever uit die hoek van de idealen. Ik voel me meer een pragmatist, realist ook. Natuurlijk zijn er wel dromen over waar je uiteindelijk naar toe wilt, maar je moet jezelf niet buiten de samenleving plaatsen. Als je iets wilt veranderen, zul je vanuit het systeem zelf moeten werken.”

Maar dat systeem heeft ons nu juist op dit punt gebracht. Hoe moet de wereld dan die omslag naar duurzaamheid maken? „Er is een enorme gedragsverandering noodzakelijk”, stelt Goudswaard. „Dat geldt voor de overheid, voor het bedrijfsleven en de consument. Het besef dat er iets moet gebeuren dringt steeds meer door, maar er wordt helaas niet doorgepakt.”

Dat kan te maken hebben met het dilemma waarmee overheden zich als gevolg van de directe nood zien geconfronteerd. Op de korte termijn moeten banken worden gered en bedrijven overeind gehouden, terwijl de keuzes voor duurzaamheid juist een lange adem nodig hebben.

Het plotselinge stilvallen van de vraag leidt bij industrieën tot massaontslagen. Omwille van de kiezersgunst zoeken politici oplossingen die weliswaar voor de korte termijn soelaas bieden, maar op de lange termijn de zo noodzakelijke duurzaamheid niet dichterbij brengen. De nieuwe regeling voor werktijdverkorting laat het contrast tussen het heden en de toekomst scherp zien. Op korte termijn wordt werkloosheid voorkomen, tegelijkertijd wordt het aanpassingsproces op lange termijn uitgesteld. „Het is vooruitlopen op werkelijke ontslagen”, zegt Goudswaard. „Dat gaat echt pijn doen.”

Maar Goudswaard worstelt zelf ook met dat dilemma. De suggestie dat de crisis en de recessie eigenlijk wat langer zouden moeten duren om zo de urgentie van een omslag extra voelbaar te maken, werpt hij van zich. „Het gaat mensen diep raken. Ik zou toch niet willen dat het lang duurt.”

Een interessant voorbeeld daarbij is de teloorgang van de ooit zo trotse auto-industrie in de Verenigde Staten. Acute pijn is daar al voelbaar en mensen zien hun bestaan bedreigd. Op korte termijn dreigen drie miljoen werknemers hun baan te verliezen als de grote drie autoproducenten failliet mochten gaan. Op lange termijn is het misschien wel wenselijk dat de fabrieken, die veel te lang doorgingen met het produceren van vervuilende auto’s, over de kop gaan.

Het is een duivels dilemma voor overheden, vindt Goudswaard. „Je wilt niet dat mensen hun baan kwijtraken. Anderzijds werd zes jaar geleden in het World Resources-rapport al geconcludeerd dat Amerikaanse autoproducenten niet klaar waren voor de verandering als gevolg van het klimaatprobleem. Ze hebben de problemen echt aan zichzelf te wijten.”

Maar afwijzen van de steun gaat Goudswaard toch ook een stap te ver. Aarzelend: „Als je er al geld instopt moet je daar enorme eisen aan plakken. Koop de schone technologie maar in, want die is echt beschikbaar. Zo kun je met behoud van werkgelegenheid toch een slag naar duurzaamheid maken.”

Waar het echter aan schort bij overheden, is het doorzetten van duurzame keuzes, stelt Goudswaard. „Er moet duidelijk gekozen worden om duurzaamheid te stimuleren. Niet telkens lege subsidiepotjes in maart of april, omdat het budget dan op is en dan die regelingen afschaffen. Dat is dramatisch voor het investeringsklimaat. Bij regelingen die gedragsaanpassing stimuleren, moet je als overheid juist blij zijn om veel te besteden.”

Maar de consument kan op zijn beurt ook de politiek weer mobiliseren – door zelf acties op touw te zetten en de overheid te dwingen met voorzieningen te komen die duurzamer leven mogelijk maken. „Neem de fiscale groenregeling”, zegt Goudswaard. Particulieren kunnen met die regeling belastingvriendelijk investeren in milieuvriendelijke projecten, en hoeven ook geen belasting te betalen over het behaalde rendement. „De regeling werd zo’n succes dat zij vanwege de kosten ingeperkt dreigde te worden. Een handtekeningenactie heeft dat kunnen voorkomen, daar hebben wij ons ook voor ingezet.” Zo kan de consument zelf via politieke druk veranderingen teweegbrengen.

Een ander voorbeeld is het project Zeekracht, waarbij mensen lid worden van een vereniging die zelf windmolenparken op de Noordzee wil laten bouwen. Het initiatief komt van de Stichting Natuur en Milieu, die samenwerkt met energiebedrijf Eneco en ASN Bank voor de aanvraag van een vergunning voor een windmolenpark. De club ijvert ervoor zo snel mogelijk een groot windmolenpark op zee te realiseren, en wil de bestaande bureaucratie daaromheen aantonen. Voor een tientje worden mensen lid van de coöperatie, en deelnemers komen als eerste in aanmerking de nieuw opgewekte groene stroom af te nemen. Omdat zij de aanleg zelf georganiseerd hebben, hoopt de club ook belastingvoordeel te krijgen via de regeling voor thuisopwekking van stroom. Goudswaard: „Dit soort initiatieven mobiliseert mensen en zet zo de politiek onder druk om meer te doen.”

In dat verband vindt Goudswaard het onzalig dat het huidige kabinet kiest om door te gaan met het bouwen van nieuwe kolencentrales. Bovendien wordt er weer nagedacht over kernenergie. Dat straalt het idee uit dat we nog een lange periode kunnen overbruggen voordat het energievraagstuk echt nijpend wordt.

„Hier maakt minister Van der Hoeven de verkeerde keuzes”, zegt Goudswaard. „We weten al lang dat we op termijn naar een duurzame energievoorziening toe moeten. Dan moet je dus juist geen nieuwe kolencentrales bouwen, en kernenergie uitsluiten. Stimuleer als overheid de ontwikkeling van duurzame energie, zet daar fors op in. Zo is in Duitsland en Denemarken in tien jaar tijd werkelijk iets opgebouwd op het terrein van duurzame energie. Na een veelbelovende start met windenergie hebben we dat in Nederland verwaarloosd en de Denen vrij spel gegeven. Nu hebben we voor het eerst in lange tijd weer een kabinet dat daarover nadenkt, maar daar nog onvoldoende in doorzet. Er moet nu echt een geweldige versnelling komen op het gebied van duurzame energie.”

Maar niet alleen de politiek, ook de consument zal een flinke omslag moeten maken wil de wereld op lange termijn niet vastlopen. „De overheid moet haar uiterste best doen om verandering te faciliteren, maar de burger moet zijn consumptie zelf aanpassen. We zullen moeten wennen aan het idee dat op lange termijn de welvaart in het Westen wel eens kan afnemen. Het is zeer de vraag of het continu streven naar meer wel haalbaar is.”

„Neem duurzame energie. Het aanbod daarvan neemt weliswaar fors toe, maar de vraag naar energie stijgt veel sneller. Al die honderden miljoenen mensen in de opkomende economieën die ook gaan ruiken aan welvaart. Wij zijn niet in de positie om hen terecht te wijzen. We zullen dus op zijn minst ook op onze eigen energievraag moeten besparen.”

Natuurlijk kunnen ook die opkomende economieën niet ongebreideld energie en grondstoffen blijven gebruiken. Het Westen moet het goede voorbeeld geven. Het rijke deel van de wereld moet voorgaan in besparing én duurzame innovatie. De onenigheid in de Europese Unie om concrete klimaatdoelstellingen te realiseren en bijvoorbeeld de industrie plafonds op te leggen op het terrein van uitstoot van CO2 bieden in dat opzicht nog weinig hoop. Als de EU onderling al niet tot overeenstemming komt over maatregelen tot verduurzaming, wat kan er dan van ontwikkelingslanden worden verwacht?

Goudswaard: „Ontwikkelingslanden realiseren zich dat zij zich niet op dezelfde wijze kunnen ontwikkelen als de westerse wereld heeft gedaan. Maar ze zeggen ook: vraag niet aan ons om jullie probleem op te lossen. Zolang we naar elkaar blijven kijken, gebeurt er in elk geval niets. Het is hét probleem van de politiek: iedereen kent het probleem maar concreet beleid blijft achter.”

Zo bekeken is de crisis echt een uitkomst. Goudswaard: „Het goede van deze crisis kan zijn dat hij fungeert als wake-up call. Op de beurs zijn jarenlang rendementen gemaakt van zo’n 20 procent. Dat kan niet als de economie met 2 à 3 procent per jaar groeit. Dat is gebakken lucht en mensen realiseren zich dat steeds meer.”

Hij leidt die laatste constatering onder meer af aan het succes van zijn duurzame bank in de afgelopen jaren. Sinds het uitbreken van de financiële crisis is de gestage toestroom van klanten bij ASN nog eens flink versneld. Mededirecteur Jeroen Janssen sprak deze week in dagblad De Pers over 1500 nieuwe klanten per week, en in januari lanceert de bank haar eigen betaalrekening. Met ruim 400.000 klanten nu, ligt er een ambitieuze doelstelling van een groei naar één miljoen, hoewel daar geen termijn voor is afgesproken.

Ook bij andere banken ziet Goudswaard het beeld kantelen. Waar lange tijd de ASN en collega duurzame bank Triodos als bedrijfjes in de marge werden beschouwd, is hij nu ’blij verrast’ met de toegenomen interesse bij collega-bankiers voor het succes van de ASN Bank.

„Banken worden nu veel transparanter. Er komt aandacht voor het brede begrip duurzaamheid, wij bewijzen al jaren daarmee succesvol te kunnen zijn. De consument weet bij ons precies waar zijn geld naar toe gaat. En daarbij gaat het niet alleen om ’groen’. De definitie van een duurzame samenleving is veel breder. Denk aan mensenrechten, een goed overheidsbestuur, of het investeren in waterschappen en sociale woningbouw. In tien jaar tijd hebben we daarin een enorme stap gemaakt en zijn we een voorbeeld van een succesvol bankbedrijf. Iedereen zou dezelfde keuzes als de ASN moeten maken.”

Hoe moet de wereld eruit zien na de financiële crisis?
Meld uw suggesties via het reageersysteem.