Ai! Made in China

China produceert veel speelgoed en voedsel, en erg vaak gaat dat mis. Gevaarlijke zaak, en de controle laat te wensen over. Ook in Nederland.

De Belgische consumentenorganisatie Test-Aankoop onderzocht kort geleden peuterspeelgoed en ontdekte dat de helft was gekleurd met loodhoudende verf. Ook kankerverwekkende weekmakers –ftalaten– werden erin aangetroffen. Bij de vorige test, vier jaar geleden, was dat ook al zo. Er is niets veranderd en Test-Aankoop plaatst daarom vraagtekens bij de controle, want het gaat om producten die al in de winkel liggen.

Speelgoed komt bijna altijd uit China en dat geldt voor steeds meer consumentenproducten. Ruwweg een op de twee consumentenproducten die in Europa worden verkocht komt tegenwoordig uit China. Dat land mag dan de werkplaats van de wereld zijn geworden, met die werkplaats is nog veel mis. De regels van fatsoenlijk produceren worden met voeten getreden. Consumentenbonden hoeven maar te prikken en ze vinden wel iets dat niet pluis is. Nou is een matige kwaliteit televisie uit China hooguit slecht voor het humeur, anders wordt het als malafide handelingen voeding en peuterspeelgoed treffen. De consument moet zich daar zorgen over maken, zeker door de wetenschap dat officiële keuringsdiensten vanwege bezuinigingen de aanzwellende goederenstroom uit Oost-Azië amper effectief kunnen controleren.

De Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) bijvoorbeeld moet door lagere budgetten haar personeelsbestand verminderen van 2500 naar 1335. Dat maakt de keuringen, die toch al steekproefsgewijs plaatsvinden, nog minimaler. VWA-topman André Kleinmeulman klaagt in oktober 2007 in een interne brief aan zijn bazen bij de ministeries van LNV en VWS, dat het toezicht als gevolg van bezuinigingen gebrekkig is geworden. ,,De ondergrens van het toezicht is bereikt, zo niet overschreden”, aldus Kleinmeulman.

De malheur blijft niet beperkt tot het als streng bekendstaande Europa. Zo stuurt China’s buurland Zuid-Korea stuurt steeds vaker geïmporteerde kimchi (in pepers ingelegde kool) terug. Dit lievelingsgerecht van de Koreanen bevat veel te veel kleur- en smaakstoffen. Dit jaar is de score al opgelopen tot een hoeveelheid die zes maal zo groot is als in 2007. Ook de Amerikaanse consument wordt herhaaldelijk geconfronteerd met van de schappen teruggehaalde Chinese producten. Een van de grote consumentenorganisaties, Consumers Union, maakte in mei dit jaar een rapport op waarin gewag wordt gemaakt van „gevaarlijke producten die in een alarmerende mate de VS blijven binnenkomen”. Uitgaande van de onderzochte eerste vier maanden van dit jaar houdt de Consumers Union over heel 2008 rekening met een toename van het aantal teruggeroepen producten van 70 procent. De overgrote meerderheid, 87 procent, betreft producten uit China, met name kinderspeelgoed.

Het grootste schandaal dit jaar betrof met melamine vervuilde Chinese melk. Melamine is een grondstof voor bepaalde plastics, onder andere voor kampeerspullen. Door toevoeging aan melk verhult het de vermindering van het eiwitgehalte als de melk door ondernemende Chinezen met water wordt aangelengd. Vier Chinese baby’s lieten het leven na het drinken van deze melk. Daarnaast kwamen er tienduizenden in het ziekenhuis terecht met nierproblemen.

De affaire raakte China, Zuid-Oost Azië en uiteindelijk ook Europa. In Nederland liet de VWA aanvankelijk weten dat de import van Chinese zuivel in de EU is verboden. Toch trof de VWA bij gerichte inspecties eind september bij supermarkten 47 levensmiddelen aan waarin Chinese melk met melamine was verwerkt. De VWA liet begin oktober weten dat er geen reden is tot zorg. Toch zijn er daarna opnieuw producten met melamine aangetroffen, onder andere in diervoer dat al was afgeleverd bij boeren.

Ook in landen als Groot-Brittannië, Singapore, Australië en Nieuw-Zeeland zijn na gericht zoeken levensmiddelen aangetroffen met melamine. Inmiddels heeft China vorige week laten weten dat het schandaal met de babymelk zes maal groter is dan oorspronkelijk in de media is bekend geworden. Er zijn niet 50.000 maar 300.000 mensen getroffen.

Deze affaire staat niet op zichzelf. Vorig jaar deed zich iets dergelijks voor in de Verenigde Staten. Het betrof toen melamine in honden- en kattenvoer. In de grootste terugroepactie in de Amerikaanse geschiedenis werden bijna 200 merken honden- en kattenvoer van de schappen gehaald.

De Amerikaanse keuringsinstantie FDA vergoelijkte het gebrek aan keuringen door te spreken van slechts 17 of 18 officiële dodelijke slachtoffers. De Amerikaanse voedingswetenschapper Marion Nestle waarschuwt voor de verdoezelende opstelling van de FDA. In 2007 waren het ’misschien maar’ huisdieren, maar in 2008 ging het al om baby’s. Nestle, beroemd geworden met haar boek Food Politics (2002) waarin ze het tegen elkaar aan schuren van politiek en de grote voedingsindustrie aan de kaak stelt, publiceerde in augustus dit jaar het boek Pet Food Politics. In een interview na de presentatie waarschuwt ze voor de Chinese voedselproductie in het algemeen en het gebrek aan controle daarop.

„Het is wildwest daar, met miljoenen kleine producenten die geen idee hebben van voedselveiligheid. Er is hier sprake van een vroege kapitalistische ontwikkeling, te vergelijken met de situatie begin 20ste eeuw in de VS. Naar aanleiding daarvan werden in 1906 de eerste voedselwetten opgesteld.”

Die argeloosheid en soms zelfs frauduleuze handelingen zijn des te alarmerender, omdat de productie van diervoer amper is te scheiden van die van menselijke voeding. Al was het alleen maar omdat de overblijfselen van de menselijke voedselproductie worden verwerkt tot diervoer, zo gaat Nestle verder. „Dat het zo uit de hand kan lopen, komt doordat er amper aandacht is voor import uit China. Ten eerste omdat de voedselproductie uiterst ingewikkeld is. Het gaat over vele tientallen schijven en niemand heeft het overzicht. Geen importeur die weet waar zijn spullen vandaan komen. Ten tweede zijn de controle-instanties sterk onderbemand. Er is de laatste tien jaar stevig bezuinigd op de budgetten van de FDA.”

De supermarkten doppen hun eigen boontjes, reageert Marc Jansen, hoofd consument en kwaliteit van supermarktkoepel CBL. ,,Wij doen geen zaken met landen maar met ketens. Daarvoor hanteren we strenge inkoopnormen. Ook China heeft zich daaraan geconformeerd. Slechte ketens komen niet binnen. Wat we daarnaast nodig hebben, is een sterke keuringsautoriteit die de wetten en regels handhaaft. De VWA moet zich meer richten op die handhaving. Ze zijn te veel bezig met zaken als het checken van de hoeveelheid groenten in maaltijden in verband met overgewicht.”

Secretaris Linda Herkemij van de Raad voor de Nederlandse Detailhandel benadrukt dat „de ondernemers zelf verantwoordelijk zijn voor de veiligheid van hun spullen. Zij investeren daar veel in.” Ook zij heeft kritiek op de VWA. „Hun interpretatie van de veiligheidsnormen loopt per inspecteur uiteen. Ik mis soms mensen met meer verstand van zaken.”

Robert van Gorcom, adjunct-directeur van Rikilt-instituut voor voedselveiligheid en onderdeel van de Wageningen Universiteit, was kort geleden in China als adviseur. „Het probleem in dat land is een teveel aan keuringsinstanties die niet goed samenwerken. China ziet dat probleem ook en werkt aan verbetering. Ze zijn behoorlijk geschrokken van die melamine-affaire. Het bedrijfsleven daar moet de slag naar veilige producten voor de consument grotendeels nog maken. Europa heeft daar zeker dertig jaar over gedaan.” Dat betekent dat we voorlopig moeten vertrouwen op de eigen importcontrole. Net nou de VWA moet inkrimpen en de controles naar een minimum zakken. „De producent en de importeur zijn verantwoordelijk voor hun spullen. Daardoor kan de controle door de overheid slank worden ingericht. Die moet zich echter niet volledig terugtrekken. Dat zijn ze niet van plan, maar ik maak me wel zorgen. We naderen de grens.”