In overtredingen zijn we echte kuddedieren

Onfatsoen werkt aanstekelijk. Mensen apen zulk gedrag na en doen er soms zelfs nog een schepje bovenop: ze worden licht crimineel.

Goed voorbeeld doet volgen, slecht voorbeeld ook. Sterker nog: andermans uitglijders brengen ons ertoe om zelf nog meer over de schreef te gaan. Groningse onderzoekers illustreren dat in Science met een paar voorbeelden van de straat.

Viezigheid beantwoorden we met eigen onwil om even naar de afvalbak te lopen. En in geringe overtredingen van anderen vinden we de rechtvaardiging om zelf ook het bordje ’Verboden toegang’ te negeren. Erger nog: zelfs een diefstalletje moet dan kunnen.

Psycholoog James Wilson beschreef ooit het broken windows-effect: wil je verpaupering in een straat voorkomen, repareer dan meteen elke gebroken ruit of andere onordelijkheid. Ze nodigen te zeer uit om ook zelf de boel te laten versloffen.

Volgen we elkaar echt in slonzigheid? Ja, betoogde ook sociaal psycholoog Robert Cialdini. Je kunt mensen wel bevelen zich zus of zo te gedragen, maar doe dat alleen als anderen zich ook aan dat gebod houden. Zo niet, dan loop je tegen het Cialdini-effect aan: als je bij een drukke bushalte het bord ’Geen afval’ plaatst terwijl velen er hun krant achterlaten, bereik je niets.

De Groningers vroegen zich af of hier niet meer aan de hand is. Misschien biedt de slordigheid of brutaliteit van een ander ons niet alleen een excuus om hetzelfde te doen, maar ook om andere normen te laten varen. Vervuilen mag, en kom, laat ik dan ook maar wat stelen.

Voor experiment 1 gaan we naar een winkelstraat met veel fietsen. Een verbodsbord zegt ’Geen graffiti’. De onderzoekers plakten een folder aan de sturen en turfden de reactie van fietsers in twee situaties: met graffiti op de muur of als het spuitwerk ontbrak. Er was geen afvalbak. Was de muur schoon, dan nam twee derde van de fietsers de folder mee, bij een bekliederde muur gooide bijna 70 procent de folder op straat.

In een ander experiment was een parkeergarage afgesloten met een hek, waar je geen fietsen aan vast mocht ketenen. Bestuurders moesten 200 meter om voor hun auto, maar konden afsnijden door een doorgang met daarboven ’Verboden toegang’. Zaten er toch fietsen aan het hek, dan nam 82 procent de sluiproute, stonden de fietsen keurig los, dan maar 27 procent.

Nog iets geks: als het publiek ondanks de bede van winkeliers de boodschappenwagentjes overal achterliet of als een onverlaat ver voor nieuwjaar vuurwerk afstak, dan ervoeren fietsers dat als rechtvaardiging om folders aan hun stuur maar met de wind mee te geven.

Andermans vunzigheid of overtreding brengt ons zelfs op het dievenpad. Mensen passeerden een postbus met een envelop, waarin zichtbaar een briefje van vijf euro zat. De meesten lieten het ongemoeid, maar als er graffiti op de postbus zat, visten twee keer zoveel passanten het vijfje eruit als bij een schone bus.

Wij kuddedieren volgen elkaar in het kwaad. En de ene overtreding rechtvaardigt de andere, zelfs een ergere. Een duidelijke boodschap voor politie en beleidsmakers, schrijven de Groningers in Science: je kunt er bij rommel en wanorde niet vroeg genoeg bij zijn.