Ethiopiërs haten imago van altijd maar honger

De wereld werd 25 jaar geleden opgeschrikt door de hongersnood in Ethiopië. Het land vraagt nu opnieuw om steun. ’De hulp moet anders’.

Bij welke dertigplusser staan de beelden niet in het geheugen gegrift? Uitgemergelde kinderlijfjes met bolle buikjes en wegdraaiende ogen. Vliegen. En wanhopige moeders met baby’s die tevergeefs naar lege borsten grijpen voor wat melk, terwijl ze op de dorre vlaktes naar uit zakken voedselhulp gevallen graankorrels zoeken.

Deze afschuwelijke beelden van de hongersnood in Ethiopië probeerde de marxistische dictator van weleer, Mengistu Haile Mariam, verborgen te houden – net als keizer Haile Selassie voor hem. Maar dankzij de Canadese tv-journalist Brian Stewart en de BBC kon de hele wereld in 1984 zien hoe zeven miljoen Ethiopiërs na een lange periode van droogte met de hongerdood werden bedreigd. Bijna een miljoen burgers overleden.

De camera’s die het land, en dan vooral de getroffen Tigray-regio in het noorden in de jaren tachtig overspoelden, zijn nooit meer zo massaal teruggekeerd. Het beeld werd bevroren en Ethiopië is nog altijd synoniem voor honger en droogte. Een imago waar veel Ethiopiërs een hekel aan hebben.

„Maar zonder het shockeffect van die tv-beelden waren er nooit duizenden levens gered”, verdedigt Anne Pieter van Dijk van hulporganisatie Oxfam Novib de media-aandacht van destijds. Toen de honger 25 jaar geleden in Ethiopië uitbrak was Van Dijk erbij.

Die beelden waren het startsein voor de ’glamourhulp’, zoals de Zambiaanse critica Dambisa Moyo de door beroemdheden aangejaagde hulpacties voor Afrika geërgerd noemt. Band Aid en het muziekspektakel Live Aid, waarmee zanger Bob Geldof in 1985 samen met Sting en Paul McCartney, veel geld ophaalde voor de hongerbestrijding in Ethiopië, zorgde ook voor een enorme stroom voedselhulp van westerse overheden.

Hulp, waarvan Oxfam nu zegt: ’Het moet anders’. „Glamourhulp heeft een negatieve klank”, zegt Van Dijk. „Sterren zoals Bono wekken solidariteit bij het publiek op. Maar de hulp die uit zulke acties voortkomt blijft noodhulp en is dus symptoombestrijding. We hebben steken laten vallen, ons te veel op voedselhulp en te weinig op landbouw gericht. Wat we ons nu moeten afvragen is: hoe voorkom je een volgende ramp?”

Oxfam pleit voor lange termijnoplossingen zoals birkhads, beschermde waterreservoirs die regenwater opslaan voor droge tijden, zoals al in de oostelijke Somali-regio gebeurt. Volgens Oxfam zijn ook werk aan irrigatieprojecten, waarbij Ethiopiërs voedsel verdienen – dat weer voor een betere watertoevoer zorgt – en het instellen van microverzekeringen voor boeren, de manier om structureel levens te redden.

De Ethiopische overheid vraagt nu, 25 jaar later, weer om acute voedselhulp voor 6,2 miljoen inwoners als gevolg van de droogte in de Hoorn van Afrika. Volgens Oxfam en VN-voedselorganisatie FAO lopen bijna 14 miljoen Ethiopiërs gevaar, premier Meles Zenawi noemde die cijfers onlangs ’overdreven’. Zijn we terug bij af? Tonnen voedselhulp en nog steeds een leider die het probleem negeert?

„Nee”, zegt Van Dijk. „Zenawi is voorzichtig met cijfers, maar hij ontkent de honger, zoals zijn voorgangers Mengistu en keizer Haile Selassie niet. Dat op zich is al vooruitgang.”

Alemu Sokora (26), een Ethiopische student internationale ontwikkeling aan de Wageningen Universiteit, is minder mild. Sokora was een baby in het Zuid-Ethiopische Negele Borana toen de hongersnood uitbrak en hij wijt de voedselschaarste in zijn land aan het beleid van Zenawi.

„Geld dat in voedselproductie en landbouw geïnvesteerd zou kunnen worden, besteedt onze overheid liever aan het leger om in Somalië te strijden. Ondertussen is suiker, peper, vlees onbetaalbaar geworden en wordt voedsel dat wel in Ethiopië wordt verbouwd, tegen lage prijzen geëxporteerd om aan buitenlandse valuta te komen.”

Een lezeres van deze krant vroeg zich af hoe het kan dat er sperziebonen uit Ethiopië in haar supermarkt liggen terwijl zij in Trouw las dat daar honger heerst. „Het eeuwige dilemma”, zegt Van Dijk. „Kun je het een land kwalijk nemen een economie te willen behouden?”

Honger ligt hoe dan ook op de loer in Ethiopië. „Niet meer op de schaal van 25 jaar geleden”, verzekert Van Dijk. „De wereld én de Ethiopische overheid zijn beter georganiseerd. Maar door de immer onvoorspelbare regenval, verergerd door klimaatverandering, zijn de vooruitzichten somber.” Volgens klimaatvoorspellers zal droogte tijdens het 50-jarige ’jubileum’ van de hongersnood in Ethiopië eerder regel dan uitzondering zijn. En tegen die tijd zal de bevolking flink zijn uitgedijd.