Medvedev werpt vals licht op schone kunsten

Als in de Amsterdamse Hermitage iedereen het glas heft op de kunsten, staan in Rusland twee mensen terecht die onwelgevallige kunst exposeerden.

Het heeft wel iets van een ouderwetse klucht. Op 19 juni komt de Russische president Dmitri Medvedev naar Nederland om, in het bijzijn van koningin Beatrix, de Hermitage Amsterdam te openen. Vanaf dan kunnen miljoenen bezoekers de Russische collectie bewonderen in een fraai gerenoveerd onderkomen aan de Amstel. Maar terwijl de verzamelde hoogwaardigheidsbekleders in Amsterdam een toast uitbrengen op de schone kunsten, werpen de Russische autoriteiten in Moskou een ander, vals, licht op de bevordering van kunst en cultuur.

Mei vorig jaar werden museumdirecteur Joeri Samodoerov en de bekende conservator Andrei Jerofejev aangeklaagd. Zij hadden het gewaagd een tentoonstelling te organiseren met werken, veelal van bekende Russische kunstenaars, die zeer expliciete scènes en afbeeldingen met afwijkende religieuze motieven bevatten: christenen die Mickey Mouse aanbidden in plaats van Jezus en een crucifix waarop seksuele scènes zijn geschilderd. Samodoerov en Jerofejev zouden zich daarmee volgens het Russische openbaar ministerie hebben bezondigd aan het ’zaaien van haat’ en het ’belasteren van de menselijke waardigheid’. Hen hangt een celstraf van vijf jaar boven het hoofd.

Het gaat er niet om of de kunstwerken van slechte smaak getuigen. Slechte smaak is, trouwens, niet strafbaar. Het gaat hier om de vrijheid van expressie, ook bekend als de vrijheid van meningsuiting.

De rechtszaak doet aan de tijd van de Sovjet-Unie denken, toen pro-religieuze kunstenaars en publicisten regelmatig werden vervolgd. Alleen worden nu degenen opgepakt die kritisch staan tegenover de Russische orthodoxe kerk. De universeel aanvaarde mensenrechten staan echter niet toe dat er beperkingen worden opgelegd aan de vrijheid van meningsuiting louter en alleen omdat de geuite opinies kritiek leveren op de machthebbers of afwijken van de meerderheidsopvatting of de overheersende godsdienst. Sterker, de mensenrechten bestaan juist om tegen zulke beperkingen bescherming te bieden.

Helaas staat deze zaak niet op zichzelf. Het beknotten van afwijkende meningen en het intimideren van andersdenkenden is gangbare praktijk in de Russische Federatie. De ruime wetgeving tegen extremisme wordt gemakkelijk ingezet tegen mensen met onwelgevallige opvattingen. En hoewel president Medvedev aan het begin van zijn ambtstermijn, nu ruim een jaar geleden, beterschap beloofde, is er weinig ten goede veranderd. Op sommige punten is de situatie zelfs verslechterd. Zo creëerde deze president onlangs een commissie die zogenaamde pogingen om de geschiedenis te verdraaien ten koste van de Russische belangen moet gaan onderzoeken. In januari werd de bekende mensenrechtenadvocaat Stanislav Markelov doodgeschoten. Daarmee trof hem hetzelfde lot als zijn cliënte, de kritische journaliste Anna Politkovskaja in oktober 2006. De moord op Markelov trof ook journaliste Anastasia Barburova dodelijk. Degenen die mensenrechtenverdedigers aanvallen, blijven veelal onbestraft.

Een dringende oproep aan de Nederlandse regering derhalve: vier op 19 juni niet alleen de feestelijke opening van de Hermitage Amsterdam, maar wijs uw Russische collega’s op de uitingsvrijheid en andere fundamentele rechten en vrijheden die iedereen toebehoren. Opdat Rusland in de toekomst niet alleen kunst hoog in het vaandel draagt, maar ook een cultuur van mensenrechten zal omarmen.