De Koude oorlog en de islam

Een bekentenis: ik mis de Koude Oorlog. Ik weet dat ik niet de enige ben. Hetzelfde gevoel van verlies leeft ook onder veel Ossies, die terugverlangen naar het Oost-Duitsland van voor de val van de muur. Zelfs in Nederlandse kranten merk je af en toe heimwee naar die tijd. Zo vreemd is dat niet. De huidige onzekerheid over de Nederlandse identiteit heeft deels te maken met het verlies van identiteit na het einde van de Koude Oorlog.

Midden jaren tachtig studeerde ik internationale betrekkingen aan de School of Foreign Service van de Amerikaanse Georgetown Universiteit. De helft van de tijd volgden wij colleges die te maken hadden met de Sovjet-Unie of het communisme.

Zo werden wij opgeleid voor een wereld waarin wij zouden strijden tegen onze eeuwige rivaal, waarin wij de belangen van de vrije wereld en Amerika zouden behartigen en verdedigen tegenover het communisme. Maar na mijn afstuderen viel de Muur; niet veel later gevolgd door het roemloze einde van de Sovjet-Unie.

Als sneeuw voor de zon smolt het geopolitieke denken weg. Dat merkte ik al in april 1989, ruim een half jaar voor de val van de Muur, toen ik bij een Navo-congres in Rome merkte hoe de Europese vertegenwoordigers met weemoed spraken over het naderende einde van de Koude Oorlog. Geroerd zeiden enkele participanten dat ze de Amerikaanse aanwezigheid zouden gaan missen nu er een einde leek te komen aan de verwantschap tussen beide continenten.

Dat was een onheilspellend voorteken, want de Navo heeft inderdaad sinds 1989 moeilijke tijden gekend. Dat de Navo überhaupt een belangrijke rol heeft gespeeld in de Balkan, in het Midden-Oosten en in Afghanistan mag worden gezien als een succes. Maar feitelijk verkeert de Navo sinds 1989 in een diepe identiteitscrisis. Wat is haar bestaansrecht? Wat bindt de Noord-Atlantische landen nog?

Ook in Nederland heeft de val van de Muur een identiteitscrisis teweeggebracht. Nederland was een zelfverzekerd land aan het einde van de Koude Oorlog, toen het nog pretendeerde een gidsland te zijn. Nederland wilde trouw blijven aan de Navo, maar durfde ook rebels te zijn en hief de vermanende vinger waar dat nodig was. Zo kon Nederland zich profileren als een verlichte staat binnen de ’vrije wereld’.

Na 1989 werd dat moeilijker. Volgens de Brits-Nederlandse schrijver Ian Buruma was de val van de Muur funest voor de sociaal-democratie, omdat socialisten niet meer wisten in welke heilsstaat zij konden geloven. Dat de PvdA binnen een decennium na het einde van de Koude Oorlog besloot om haar ideologische veren af te schudden, is hiervan bij uitstek de illustratie. Ook het CDA, dat altijd een anticommunistische partij was geweest, leek na 1989 in verwarring te zijn en moest het grootste verlies in haar partijgeschiedenis incasseren bij de daaropvolgende verkiezingen, een teruggang van twintig zetels.

Nederland leek na de Koude Oorlog opgezogen te worden in een gigantisch Europa. De grenzen vielen weg en de toenemende globalisering gaf mensen het gevoel dat zij de greep op hun bestaan verloren.

Even leek Nederland in de zorgeloze jaren negentig terecht te zijn gekomen in een wereld van vrijheid en blijheid, waarin het Nederlandse poldermodel ten voorbeeld strekte voor de wereld. Die opleving is was van korte duur geweest. De gevoelens van ongemak over globalisering en de multiculturele samenleving die al in de jaren negentig aanwezig waren, namen het afgelopen decennium sterk toe.

De polarisatie die de opkomst van de islam in Nederland teweeg heeft gebracht lijkt zo gezien een welkome nieuwe tweedeling. Met de islam is opnieuw een macht gekomen om je tegen af te zetten en je eigen identiteit tegenover te stellen. Dat gebeurde ook in Amerika, vooral onder president Bush.

De nieuwe vijand is wel minder grijpbaar en afgebakend dan de Sovjet-Unie en het communisme in de tijd van de Koude Oorlog. Nederlanders kunnen niet zo helder positie kiezen in dit nieuwe spanningsveld en dat moeten ze ook niet doen. De wereld is diffuser geworden en een scherpe tweedeling is niet zo gemakkelijk te maken als toen. Verlangen naar de Koude Oorlog is prima, maar voor de toekomst biedt het geen perspectief.