Als het er echt op aankomt zijn we allemaal Zwitsers

De snelle, vaak al te gemakkelijke verontwaardiging over het Zwitserse ’nee’ tegen de bouw van minaretten is er de oorzaak van dat we geneigd zijn één aspect over het hoofd zien: dat de meesten van ons ook Zwitsers zijn. Tenminste, ik kom weinig mensen tegen, die warme gevoelens koesteren voor een godsdienst die terecht of ten onrechte wordt gezien als een vehikel om vrouwen te onderdrukken, homo’s te discrimineren en weinig frisse regimes in stand te houden.

Die aversie roept als vanzelf ook verzet op tegen de symbolen van die godsdienst, waar de minaret er één van is, naast het hoofddoekje en de boerka. Strikt genomen is het daarom een groter wonder dat 43 procent van de Zwitsers geen bezwaar heeft tegen minaretten. In Nederland lijkt zelfs een meerderheid dit royale standpunt te huldigen, hoewel ik daar mijn twijfels over hebt. Wilders was enthousiast over het Zwitserse ’nee’. In het parlement bleek zelfs de VVD een SGP-motie te steunen om de bouw van minaretten te ontmoedigen en de gretigheid waarmee minister Guusje ter Horst deze kwestie aangreep om zich tegen referenda te keren spreekt boekdelen.

Kern van de zaak is dat de hooggeprezen godsdienstvrijheid niet eenvoudig te herleiden is tot een concreet gevoel. Het is een abstractie, een product van de ratio. Hoe dun dat laagje is bewijzen de SGP-jongeren die openlijk sympathiseren met de PVV als een partij die de bestrijding van ’valse’ godsdiensten serieus neemt. En bewijst ook de VVD die godsdiensten in feite levensgevaarlijk vindt en ze daarom achter de voordeur wil houden. Daarmee is de partij slechts één stap verwijderd van de PVV van Wilders die de islam aan de kaak stelt als een fascistische ideologie die uitgebannen moet worden.

De conclusie van veel mensen staat derhalve vast: andermans godsdienst deugt niet, dan wel alle godsdiensten zijn verdacht. Resteert vooral de vraag waarom in dit seculiere tijdperk de godsdienstkwestie nog zoveel gewicht in de schaal legt. Is het inderdaad de angst voor de sharia-staat, zoals veel Zwitsers ons willen doen geloven? Het klinkt gewichtig genoeg, bijna zo gewichtig als Wilders angstvisioen van een gearabiseerd Europa. Maar ik geloof er geen fluit van. In Zwitserland staan welgeteld vier minaretten en de animo onder moslims om er veel meer te bouwen is gering. Zulke fervente moskeegangers zijn het ook weer niet.

Veel belangrijker lijkt mij dat veel burgers last hebben van het onbehaaglijke gevoel dat zij de greep op hun leefomgeving zijn kwijtgeraakt. Er gebeurt van alles en, zo lijkt het, er is niemand die er sturing aan geeft. Vroeger kon je nog de illusie koesteren dat de gevestigde partijen dit deden. Zij hadden ieder hun project voor de toekomst. Maar inmiddels zijn ze nauwelijks van elkaar te onderscheiden. Ze beperken zich er veelal toe het probleemloos functioneren van de markt veilig te stellen die (zie de crisis) evenmin tot enige sturing of het bieden van houvast in staat is.

En ja, waar er bij de gevestigde partijen weinig te kiezen valt, is er ook weinig hoop voor de toekomst en wordt de loper uitgelegd voor allerlei valse profeten, die kans zien uit de bestrijding van een godsdienst een twijfelachtig toekomstperspectief te persen. Het is daarom niet toevallig dat in landen waar de gevestigde partijen weinig te bieden hebben of hadden, zoals in Oostenrijk, Zwitserland, België, Italië en Nederland, het populisme vaste grond onder de voeten kreeg.

Maar treurig is het wel dat op de golven van dit gevoel één van de grootste verworvenheden op de tocht wordt gezet, namelijk de gelijkheid van alle godsdiensten voor de wet. Want dit ’nee’ tegen minaretten mag dan opluchten, het bevestigt tevens het gelijk van alle fundamentalisten, van de SGP tot Al-Kaida, dat de ene godsdienst voorrang heeft boven de andere.