Grote top, klein resultaat

Het was de conferentie die het klimaat moest redden. Maar na de chaotische en verwarrend verlopen laatste onderhandelingen in Kopenhagen lijkt toch vooral de teleurstelling te overheersen.

In de nacht van vrijdag op zaterdag is het een chaos in het Bella Center, het Kopenhaagse conferentieoord waar de klimaatconferentie op haar eind loopt. Overal zijn delegatieleden, politici en journalisten druk in gesprek, in een poging om te begrijpen wat er de voorgaande uren is gebeurd.

De Amerikaanse president Barack Obama en de Chinese premier Wen Jiabao zijn zojuist haastig vertrokken, met achterlating van een korte overeenkomst. Maar de plenaire vergadering van de VN moet zich nog uitspreken over die tekst en op dat moment is nog onduidelijk wie er achter staan.

In een hoek, naast tafeltjes vol vuile borden en lege flessen, staan een paar Nederlandse delegatieleden opgewonden te praten. „Nee, in de laatste tekst staat ook niet meer dat het een bindend verdrag moet zijn”, zegt de een. „Dat meen je niet”, zegt zijn collega. „In de versie die ik heb gezien stond dat nog wel.”

Wekenlang, zo niet maandenlang verkeerde iedereen in de veronderstelling dat het in Kopenhagen zou gebeuren: een wereldwijd akkoord om een onbeheersbare stijging van de temperatuur, en daarmee toekomstige rampen, te voorkomen. Het grote publiek werd klaargestoomd met tal van wetenschappelijke publicaties en doemscenario’s.

Zeker honderd ministers en wereldleiders kondigden aan dat ze het onderwerp belangrijk genoeg vonden om zelf af te reizen naar Denemarken, voor de grootste conferentie aller tijden. Want ze zagen allemaal in dat de klimaatverandering een van de belangrijkste wereldwijde uitdagingen is.

De gehele vrijdag, de laatste dag, wordt er achter de schermen vergaderd op het allerhoogste niveau. Iemand ziet om twee uur ’s middags Obama en Clinton met VN-voorman ban Ki Moon wegrijden in een golfkarretje. De Franse president Sarkozy, omringd door geüniformeerde beveiligers, haast zich door de centrale hal. Even later beent de zelfverzekerde Indiase minister van milieu, Jairam Ramesh, de andere kant op.

Op allerlei plaatsen vindt overleg plaats tussen verschillende wereldleiders, die helemaal niet meer gewend zijn om direct met elkaar te onderhandelen over zulke concrete zaken. „Dit heb ik nog nooit meegemaakt in deze functie”, zegt de Braziliaanse president Lula da Silva onomwonden in zijn toespraak tot de plenaire vergadering. „Het doet me denken aan de tijd toen ik nog vakbondsleider was en onderhandelde met de werkgevers.”

In de loop van de avond nemen de geruchten toe: er staat, na alle negatieve verhalen, nu toch iets te gebeuren. Half elf: hordes journalisten rennen achter elkaar aan door de congreshallen, in de veronderstelling dat er een persconferentie begint. Loos alam.

En terwijl het gros van de mediamensen in een stampvol zaaltje zit waar de EU-delegatie zou moeten spreken, loopt Obama aan de andere kant van het Bella Center door een bijna lege perszaal. Hij schudt de handen van wat meisjes van de Deense organisatie en die zijn daar nog minutenlang opgewonden van.

Even later geeft Obama op het vliegveld van Kopenhagen wel een persconferentie, waar alleen een selecte groep van Amerikaanse politieke verslaggevers bij is. Daarna stapt hij in de Air Force One, terug naar Washington. De Chinese premier Wen Jiabao en de meeste andere wereldleiders zijn ook ineens weg.

De deal is dus rond. Maar welke deal? De leiders vertrekken ongezien via de zijdeuren, zonder uitleg, zonder verklaring. Alleen de melding op internationale persbureaus dat vijf landen het eens zijn geworden: de Verenigde Staten, China, Zuid-Afrika, Brazilië en India.

De EU en Japan, de voorlopers van een ambitieus akkoord, worden niet eens genoemd.

Dan komen de eerste reacties naar buiten. Minister Bert Koenders (ontwikkelingssamenwerking) zegt dat hij zich schaamt, anderen zijn blij dat er tenminste íets ligt. Het Nederlandse voorstel over de organisatie van de klimaatsteun zou integraal in de eindtekst zijn opgenomen.

Dan komt het hoofd van het VN-klimaatbureau Yvo de Boer voorbij. Hoe hij zich voelt? „Veel beter dan een paar uur geleden. Een groep leiders heeft een voorstel gedaan, dat wordt nu ingediend in de VN-vergadering. Als we dit de komende uren door de vergadering krijgen, dan is dat een succes, een bescheiden succes.”

„We hadden meer kunnen en moeten bereiken”, zegt De Boer, „maar dit is een agenda, een routekaart. Een rugzak vol goede ideeën die ons kunnen helpen naar het volgende niveau. Belangrijk is dat dit voorstel komt van zowel grote als kleine landen. Ik denk dat de Deense minister-president wordt gesteund door een grote groep, we moeten nu zien hoe de hele groep reageert.”

Helaas: de Soedanees Lumumba Di-Aping, vertegenwoordiger bij de VN en aanvoerder van de groep van arme landen G77, staat al in het perscentrum: „Dit is een grove schending van de rechten van de armen, van de gelijkheid van alle landen binnen de VN en van het gezond verstand. We hebben hier de klimaatscepsis in actie gezien.”

De Algerijnse milieuminister Djemouai Kamel, onderhandelaar namens de G77, zit in een hoek, geanimeerd in gesprek met een jonge fotografe. Hij reageert wat lacherig op de vraag naar het akkoord. „Ik heb nog geen deal gezien, alleen wat papieren die hier en daar rondslingeren.” Inderdaad, bij de kopieerapparaten liggen exemplaren gewoon op de grond, de toner is op.

Om twee uur ’s nachts proberen de Nederlandse bewindslieden nog een positieve draai te geven aan de uitkomst. „Toen ik aankwam kreeg ik het beeld dat er de afgelopen week weinig was gebeurd”, zegt Balkenende. „Er was veel werk te doen.” Meteen tijdens het staatsbanket is hij gaan praten met premier Reinfeldt van Zweden, de Duitse bondskanselier Merkel, de Franse president Sarkozy en de Britse premier Brown.

„Dit akkoord is een stap in de goede richting”, vindt Balkenende. „Er zit een aantal positieve punten in, waarmee we verder kunnen gaan in de volgende periode. We hebben nu de afspraak in de wereld dat de opwarming van de aarde beneden de twee graden blijft en we hebben gezorgd voor voldoende korte- en langetermijngelden.”

Maar op hetzelfde moment geeft de Europese Unie een persconferentie waar de toon heel anders is. „Ik verberg mijn teleurstelling niet”, zegt José Manuel Barroso, voorzitter van de Europese Commissie en een eeuwige optimist. „Het akkoord schiet tekort, onze ambitie is niet geëvenaard en dit leidt niet tot een juridisch bindend akkoord.”

De Zweedse premier Fredrik Reinfeldt, tijdelijk EU-voorzitter, geeft ronduit toe dat dit akkoord niet kan verzekeren dat de opwarming van de aarde beperkt blijft tot twee graden. Dat cijfer staat wel in de tekst, maar de benodigde reducties van de uitstoot van broeikasgassen niet.

Barroso geeft een beetje inzicht in de gesprekken zoals ze de dag ervoor gevoerd zijn. „Het was heel vreemd, geen enkele partij heeft ons gevraagd om meer te doen. Wij wilden aan de tekst toevoegen dat we de uitstoot met 80 procent willen beperken in 2050, eenzijdig. Maar de anderen hebben dat geweigerd. De ambitie leek wel om de gemeenschappelijke deler te verlagen. Dat was de realiteit.”

Heeft de EU eigenlijk wel een rol kunnen spelen in de laatste onderhandelingen? „José Manuel en ik zijn er tot het laatste moment bij geweest”, verzekert Reinfeldt. Ingewijden zeggen echter dat president Obama alleen oog had voor de Chinezen, en Europa en Japan links liet liggen. Die twee zouden toch wel meegaan, juist omdat ze zich altijd sterk hebben gemaakt voor een nieuw klimaatakkoord.

Zo dringt zich het beeld op van een Chinees-Amerikaans een-tweetje, waar hooguit Brazilië, India en Zuid-Afrika bij betrokken waren. Een coalitie van landen die economische ontwikkeling voorop stellen tegenover de braveriken EU en Japan.

President Obama kwam zonder extra toezeggingen naar Kopenhagen, omdat zijn handen gebonden zijn. De Amerikaanse senaat moet de klimaatwetgeving nog goedkeuren, en iedere toegeving van de president op de conferentie zou de kansen op succes in Washington verkleinen.

Doordat hij het op een akkoordje met China lijkt te hebben gegooid, heeft Obama in één moeite door de oude coalitie van ontwikkelingslanden in de VN doorbroken. De grote opkomende landen hebben nu voor hun eigen belang gekozen: economische ontwikkeling, met een vage toezegging om wel iets aan het klimaat te doen.

De arme landen, die het meest lijden onder de klimaatverandering, blijven aan de zijlijn staan. Het enige dat zij kunnen doen is dwarsliggen in de VN-procedures. Dat heeft minister Cramer (milieu) vreselijk op de zenuwen gewerkt. Zij ergerde zich de hele week al aan een groep van ontwikkelingslanden, waaronder Soedan, die de voortgang steeds blokkeerden. „We zijn vijf dagen lang in de tang gehouden”, zegt de minister.

Minister Koenders vindt het niet terecht om de arme landen verwijten te maken. Hij is vooral teleurgesteld over het resultaat. „De EU en China konden niet over hun eigen schaduw heen springen en Obama ook niet. De uitkomst is ook een resultaat van slechte organisatie, er was niet een persoon die gezaghebbend kon optreden.” Koenders vindt dat nu wel bewezen is dat de VN niet meer functioneren.

Uren later, in de vroege zaterdagochtend, begint de plenaire vergadering aan een nieuwe ronde. Soedan en andere dwarsliggers als Venezuela, Bolivia en Cuba voeren het hoogste woord. Zij willen het Kyoto-protocol, dat de rijke landen tot reducties dwingt en in 2012 afloopt, gewoon voortzetten.

Later op de dag gaat COP15, de conferentie die het klimaat moest redden, toch een beetje door de bocht. De vergadering besluit het ’akkoord’ niet te steunen, maar wel voor kennisgeving aan te nemen. Volgend jaar gaat het overleg verder.