Is het vaccin tegen de griep wel nodig?

De vaccinatie tegen de Mexicaanse griep begint in de tweede week van november. Vijf miljoen mensen die een oproep hebben gekregen, moeten nu kiezen: wel of geen prik. Negen vragen over het nut en de risico’s.

1. Wie krijgen het vaccin?

Nederlanders worden tegen Mexicaanse griep ingeënt als ze tot een medische risicogroep behoren. Grofweg gaat het om dezelfde personen als bij de gewone griepprik: 60-plussers en patiënten met chronische aandoeningen, zoals hartproblemen, astma, suikerziekte of een verzwakte afweer. Nieuw is dat ook gezonde vrouwen in aanmerking komen als ze minstens 13 weken zwanger zijn. Ook gezondheidswerkers die direct contact hebben met risicopatiënten krijgen een vaccinatie aangeboden. In totaal zijn er vijf miljoen gegadigden. Zij hebben een oproep in de bus gehad en moeten zelf kiezen: wel of geen inenting. De prikcampagne begint in de tweede week van november en is voor eind december klaar.

2. Is vaccinatie nu geen mosterd na de maaltijd, nu de epidemie al in het land is?

De Mexicaanse epidemie dient zich maanden vroeger aan dan gewone griepepidemieën, terwijl de vaccins juist laat komen. Daardoor zullen sommige vaccinklanten de griep al te pakken hebben voordat ze zijn ingeënt. Voor hen heeft vaccinatie geen zin meer; zij worden door hun contact met het virus al immuun. Toch gaat de prikcampagne, ondanks het begin van de epidemie, gewoon door. Iedereen die nog niet besmet is, kan zo nog van het vaccin profiteren. Naar verwachting blijft de epidemie voorlopig bescheiden van omvang, zodat de prik voor de meesten toch nog op tijd komt.

3. Is een vaccin wel nodig tegen de Mexicaanse griep?

„Ik zou iedereen die een oproep heeft gekregen zeker adviseren om de vaccinatie te gaan halen”, zegt Cathrien Bruggeman, hoogleraar medische microbiologie in het Maastrichtse Universitair Medisch Centrum. „Griep is nooit prettig, maar deze Mexicaanse kan vooral bij jonge mensen heel wat ernstige complicaties geven, zoals longontstekingen. Het vaccin voorkomt dat. De bijwerkingen zijn te verwaarlozen, en na de inenting ben je voor de rest van je leven tegen dit type griepvirus beschermd. Ook gezondheidswerkers raad ik het zeker aan, om te voorkomen dat ze kwetsbare patiënten besmetten. Doe het uit altruïsme.”

4. Maar het is toch maar een ’gewoon griepje’?

Veruit de meeste patiënten herstellen binnen een week op eigen kracht, zonder behandeling. Toch is de term ’gewoon griepje’ verraderlijk, want op het zuidelijk halfrond heeft de Mexicaanse griep in de winter flink huisgehouden. Er werden veel meer mensen ziek dan normaal. Door alle complicaties werden ziekenhuizen en vooral intensive care-afdelingen zwaar belast. Neem Chili, met 16 miljoen inwoners. Daar zijn 12.000 gevallen van Mexicaanse griep bevestigd, al lag het werkelijke aantal waarschijnlijk veel hoger. „Van de bevestigde gevallen hebben er 1500, zeg maar 10 procent, ernstige ademhalingproblemen gekregen”, meldt Jos van der Meer, hoogleraar interne geneeskunde in het Universitair Medisch Centrum St Radboud in Nijmegen en griepadviseur voor de Gezondheidsraad. „Tussen die 1500 mensen zaten nogal wat kinderen. Ongeveer de helft had een onderliggende ziekte. Uiteindelijk zijn er 130 overleden, ongeveer 1 procent van het totaal. Het staat dus als een paal boven water dat vaccinatie voor risicogroepen zin heeft.”

5. Hoe dodelijk is het virus precies?

De sterfte op het zuidelijk halfrond varieerde volgens Van der Meer van 0,5 tot 1 procent. Daarmee is het virus relatief mild. Een gewone wintergriep is vijf keer zo dodelijk. Tijdens een gemiddelde winter vallen in Nederland 800 griepdoden. Het vreemde is alleen dat de Mexicaanse griep soms ook kerngezonde jongeren doodt, zoals deze week nog in Nederland. Het is volstrekt onvoorspelbaar wie dat lot treft. „Het gebeurt gelukkig vrij weinig”, zegt Van der Meer. „De frequentie ligt te laag om ook alle gezonde burgers te vaccineren, vinden we in Nederland.”

Verder bestaat nog steeds het gevaar dat het virus gaandeweg schadelijker wordt doordat het muteert of versmelt met een ander griepvirus. „Een enkeling doet daar schamper over. Maar een Nederlandse dierenarts die in 2003 aan het vogelgriepvirus H7N7 is overleden, droeg vijf gemuteerde stammen bij zich. Mutaties blijven dus een reëel gevaar.”

6. Maar het vaccin tegen Mexicaanse griep is toch ook niet zonder risico’s?

„In Nederland is een soort lobby tegen de vaccinatie gevoerd met de nadruk op allerlei risico’s”, antwoordt Bruggeman. „In België, waar ik vandaan kom, zie je dat veel minder. Natuurlijk kun je risico’s nooit volledig uitsluiten als je een nieuw vaccin bij miljoenen mensen toepast. Maar zoals het er nu uitziet, zijn de risico’s erg klein en hypothetisch. Ze wegen absoluut niet op tegen de zekere voordelen.”

Er wordt nogal eens verwezen naar 1976, toen de VS hals over kop 40 miljoen Amerikanen inentten tegen een dreigende varkensgriep. Ingeënte burgers kregen in de zes weken na de vaccinatie zeven keer zo vaak als normaal het Guillain Barré-syndroom: een ernstige verlamming die soms jaren aanhoudt en blijvende restschade kan geven. De campagne werd direct stopgezet, al is nooit bewezen dat het vaccin verantwoordelijk was voor de ziekte. Ook bij andere vaccins wordt dit syndroom wel eens gezien, in minder dan één op de 10.000 gevallen. „Je kunt het syndroom ook krijgen van de griep zelf”, relativeert Van der Meer. „Het is onmogelijk om elk risico uit te sluiten, maar niets wijst erop dat we weer zo’n probleem moeten verwachten. Het gaat om hypothetische gevaren waar je je heel moeilijk tegen kunt verweren; totale onzin is het niet, maar erg waarschijnlijk ook niet.”

7. Is het vaccin wel goed genoeg getest?

Nederland heeft twee vaccins besteld: Focetria van het bedrijf Novartis en Pandemrix van GlaxoSmithKline. Beide vaccins zijn oorspronkelijk ontwikkeld tegen het vogelgriepvirus H5N1. Die oorspronkelijke versies zijn bij tienduizenden mensen getest. Ze bleken effectief: meer dan 70 procent van de ingeënte proefpersonen kreeg voldoende beschermende antistoffen in het bloed. En ze waren veilig: er werden alleen milde bijwerkingen gemeld, zoals hoofdpijn, spierpijn of vermoeidheid.

Op basis van deze tests hebben de fabrikanten groen licht gekregen voor hun huidige vaccins, waarin ze de oude virusstam H5N1 hebben vervangen door de nieuwe H1N1. Tijd voor nieuwe testen was er niet, maar volgens de Europese geneesmiddelenautoriteit EMEA lijken de oude en nieuwe vaccins sterk op elkaar en is er geen reden om aan te nemen dat de risico’s door de ’wisseltruc’ groter zijn geworden. Bij de gewone griepvaccins gaat het net zo.

8. En de nieuwe hulpstoffen in het vaccin?

De vaccins bevatten elk een andere hulpstof, een zogeheten adjuvans: in Focatria zit MF59 en in Pandemrix AS03. Die hulpstoffen moeten de afweer extra stimuleren. Ze zorgen ervoor dat het lichaam ook op een kleine hoeveelheid viruseiwit efficiënt reageert. De vaccins kunnen daardoor met weinig viruseiwit worden bereid, wat het risico verkleint dat de vaccinproductie achterblijft bij de vraag. Maar zijn die stoffen veilig? Volgens de tests bij tienduizenden mensen wel. Toch vertrouwt de antiprikbeweging het niet. Dat is eigenlijk vreemd, vindt Van der Meer. „Er zitten al heel lang hulpstoffen in vaccins. Vroeger werd vooral aluminium gebruikt. Nu gaat het om modernere stoffen waarvan we veel nauwkeuriger begrijpen hoe ze werken: ze verhogen de productie van antistoffen krachtig. Dat is een majeure stap voorwaarts. Bovendien zitten er maar heel kleine hoeveelheden in de vaccins.”

9. Kunnen gezonde mensen het vaccin ook krijgen als ze bezorgd zijn over de Mexicaanse griep?

Nee. Zelfs tegen betaling is het niet beschikbaar voor mensen die niet onder de genoemde doelgroepen vallen. Wie zijn kans op besmetting wil verkleinen, zal het moeten zoeken in een goede hygiëne: vaak de handen wassen met zeep, niet steeds met de vingers aan neus, ogen of mond zitten, en uit de buurt van grieperige mensen blijven. Ventileer voldoende en maak deurklinken regelmatig schoon. Die maatregelen helpen, maar sluiten een besmetting nooit uit. Naar schatting 10 à 30 procent van de bevolking zal het virus toch oplopen.

De geraadpleegde deskundigen hebben geen belangen in de vaccinindustrie.