We zijn mondiger maar tandeloos

De wereld verandert door internet. Wordt de democratie er beter van? Deel 3 van een serie: We discussiëren liever online, hoeven we niets te doen.

Als het om landelijke politiek en verkiezingen gaat, kun je in Engeland op hoog niveau mee praten via de website Open Democracy. Burgers in Australië zijn uitgenodigd op de site van Online Opinion. In de Verenigde Staten is dit niet anders – variërend van extreem polariserende discussiesites als Free Republic (voor Republikeinen) en Democratic Underground (voor de Democraten) tot platforms als Opposing Views en Where I Stand. Dit alles staat nog los van de talloze forums, debat- en discussieplatforms over politiek en samenleving aangeboden op de sites van nieuwsmedia, weblogs, en op populaire online sociale netwerken zoals Hyves.

Het is duidelijk dat we – iedereen die een computer heeft en met internet om kan gaan – in toenemende mate meedoen en meepraten in de publieke sfeer. Dat betekent niet dat er een ideale dialoog op gang komt tussen burger en politiek, dan wel tussen nieuwsconsument en -producent. Integendeel, de online discussie is vooral een gesprek dat voorbij traditionele maatschappelijke instellingen en organisaties gaat – of zelfs bewust plaats vindt om partijen en nieuwsmedia te vermijden. Het einde van het beroepsjournalistieke monopolie en andere ’experts’ in de landelijke politiek overheid lijkt ingeluid door de snelle ontwikkelingen online.

Aan de ene kant betekent dit alles een hoogst noodzakelijke democratisering van de publieke sfeer, nu de meerderheid van de bevolking de mogelijkheden heeft om daadwerkelijk deel te nemen aan het gesprek dat een samenleving met zichzelf heeft – een gesprek dat voorheen het min of meer exclusieve domein van de professionele journalistiek en politiek was.

Aan de andere kant lijkt er aan die journalistiek of politiek weinig te veranderen. Opkomstpercentages bij verkiezingen, dekkingspercentages van dagbladen, kijkcijfers van de avondjournaals: de gestage daling van dit soort getallen zette al geruime tijd vóór de popularisering van het wereldwijde Web in.

Sommige politici en journalisten twitteren en hebben een kleurrijk Hyves-profiel, maar onderzoek wijst uit dat dit inhoudelijk weinig toevoegt. Deze observaties sluiten aan bij een cruciaal inzicht uit de studie naar de impact van nieuwe media (zoals internet) op de samenleving: deze technologie en wat we er mee doen veroorzaken niet, maar jagen aan. We moeten dus niet de vraag stellen, hoe de wereld verandert door internet, maar juist wat er in de wereld met internet wordt versterkt en daarmee: uitvergroot. Nieuwe media zijn in feite een gigantisch vergrootglas waardoor we veel scherper naar bepaalde aspecten van de samenleving kunnen kijken.

Als ik op deze manier kijk naar alle mooie voorbeelden van debat- en discussiesites online in de context van wat er eigenlijk offline gaande is in de democratie, valt het op dat de formele maatschappelijke betrokkenheid – opkomst bij verkiezingen, lidmaatschap van politieke partijen, abonnement op dagbladen en opinietijdschriften – in hoog tempo af neemt.

Ofwel: iedereen praat tegenwoordig mee of heeft op z’n minst het gevoel dat de eigen mening telt, maar niemand neemt nog de verantwoordelijkheid om met al die opvattingen daadwerkelijk iets te doen. We maken ons (online) ontzettend druk over van alles en nog wat dat mis is in de samenleving, maar deze deelname lijkt te correleren met een gestage afname aan actie. Wie gaat er nog straat (laat staan de barricades) op voor zijn of haar idealen? Wie richt er nog een partij of organisatie op, of sluit zich daarbij aan als actief lid? Wie probeert veranderingen actief mee vorm te geven? In hoeverre is het democratiserende debat online een uitdrukking van beleden offline activiteit? Kortom: het ziet er naar uit dat we door alle interactiviteit online weliswaar mondiger als consumenten worden, maar daarmee juist tandeloos als burgers zijn.

De correlatie tussen het toenemende debat online en de afnemende participatie offline moet, denk ik, gezien worden in de context van een doorgeslagen individualisering van de maatschappij. We doen met z’n allen wel naar hartelust mee met van alles en nog wat – van vrijwilligerswerk tot Facebook campagnes voor een goed doel – maar deze deelname heeft een strikt persoonlijk en daarmee volledig vrijblijvend karakter. En dat is precies een van de andere essentiële lessen van de rol die nieuwe media in ons leven spelen: we kunnen online op enig moment, wanneer het ons uitkomt, uitloggen. Offline is dat nagenoeg onmogelijk – en dat soort verplichtende betrokkenheid, daar wil bijna niemand meer aan. Wordt de democratie beter door internet? Internet laat zien wat de democratie al geruime tijd voor ons betekent: iets waar we collectief van afhankelijk zijn en waar we individueel liefst vanaf willen. Want we hebben wel iets beters met onze eigen tijd te doen.