Ruimte nodig voor afwijkend idee

Toen ik de afgelopen maand in Amerika was, las ik een indrukwekkend boek over de politicus William Seward, vriend van Abraham Lincoln en bondgenoot in diens strijd tegen de slavernij. Hij bekleedde met succes de positie van minister van buitenlandse zaken tijdens de burgeroorlog en besloot na die oorlog om Alaska voor ruim 7 miljoen dollar aan te kopen van Rusland.

Maar hij maakte één kapitale vergissing. Als gouverneur van New York wilde hij in 1840 subsidie schenken aan migrantenscholen, zodat zij zich op eigen wijze konden ontwikkelen tot Amerikanen. Dat stuitte op zoveel verzet, vooral vanwege de vrees voor katholieke scholen, dat hij het nooit meer tot president kon schoppen.

Vooral door anti-katholieke sentimenten hebben Amerikanen religieuze scholen nooit willen financieren en gaven zij de voorkeur aan openbare scholen die vaak protestants in geest waren.

Nederland heeft een andere weg gekozen en besloot subsidies te geven aan allerlei verschillende scholen. Daarmee vermeden ze heel wat spanningen; het was niet nodig om op één lijn te staan als het de morele of religieuze inhoud van de leerstof aangaat. Als aan de landelijke exameneisen voldaan werd, mochten er verschillen van inzicht bestaan.

Reformatorische basisscholen mogen leren dat de televisie een vloek is en dat de theocratie de maatstaf is voor een goede samenleving. En reformatorische hoogleraren kunnen er een andere visie op de plaats van de vrouw in de samenleving op na houden.

Maar nu lijken islamitische scholen en hoogleraren een grens te hebben overschreden. De gemeente Amsterdam heeft de subsidie voor basisschool As Siddieq stopgezet omdat deze school de integratie van leerlingen zou belemmeren.

Waaruit blijkt dit? Voldoen deze kinderen niet aan de Nederlandse exameneisen? Kunnen ze na hun opleiding geen baan vinden? Of weigeren ze afstand te nemen van traditionele gebruiken door bijvoorbeeld vast te houden aan het dragen van sluiers?

Wethouder Lodewijk Asscher wekt de indruk dat het niet zozeer gaat om resultaten en uitkomsten, maar om afwijkende levensvisies: „We kunnen niet tolereren dat kinderen jaren worden onderwezen op een manier die haaks staat op de rechtsstaat en het leven in een moderne stad.”

Het onderwijs wordt nu afgemeten aan nieuwe religieuze criteria.

Ook Tariq Ramadan was niet langer welkom aan de Erasmus Universiteit, formeel wegens het niet melden van zijn betrekking bij een Iraanse televisiezender. Maar waarschijnlijk speelde ook mee dat het universiteitsbestuur zijn niet-Nederlandse en religieuze opvattingen belastend en gênant vond. Terecht hebben veel van zijn collega’s protest aangetekend tegen inperking van de academische vrijheid.

Volgens veel Nederlanders mag religie geen grote rol spelen in het professionele leven. Zo noemt Amanda Kluveld Ramadan in de Volkskrant een ’predikant’ en betitelt Aart Brouwer hem in de Groene Amsterdammer als ’missionaris in publieke dienst’.

Een merkwaardig verwijt. De meeste hoogleraren die ik ken zijn mensen met krachtige levensvisies en sterke overtuigingen. In de manier waarop zij zich publiekelijk presenteren zijn ze vaak net zo missionair als Ramadan – hoewel hun levensovertuiging niet is gebaseerd op de islam.

Het is heel menselijk om je levensovertuiging op de eerste plaats te zetten. Zo zitten we in elkaar en het is ook goed om eerlijk uit te komen voor je diepste overtuigingen.

Wat mij ontstelt in het huidige Nederlands debat is dat veel mensen het recht voor zichzelf lijken te claimen om de rol te spelen van seculiere ’predikant’ of ’missionaris’, maar dat recht ontzeggen aan mensen met afwijkende religieuze denkbeelden.

Denken zij anders dan wij en zijn ze niet bereid hun meningen bij te stellen? Dan weg universitaire benoeming, weg schoolsubsidie. Want zulke mensen kunnen we niet tolereren, lijkt vaak de conclusie te zijn van internetcommentatoren.

Maar het zou getuigen van beschaving als we niet te snel oordelen en anderen de ruimte geven om er afwijkende denkbeelden op na te houden. Dat waren de idealen die William Seward in 1840 nastreefde. En het zijn de beginselen die eens de grondslag vormden van het Nederlandse onderwijsstelsel.