Griepvaccin blijft misschien ongebruikt

Minister Klink van volksgezondheid heeft deze week 34 miljoen doses vaccin besteld tegen de Mexicaanse griep. Toch blijft het de vraag of we straks massaal worden ingeënt.

Wat heeft minister Klink precies gekocht?

De minister heeft 34 miljoen doses besteld van een vaccin dat bescherming biedt tegen de Mexicaanse griep: twee prikken voor elke Nederlander. Die dubbele hoeveelheid is nodig omdat het vaccin pas voldoende bescherming biedt na een herhalingsprik, twee à drie weken na de eerste toegediend.

De industrie levert een deel van de vaccins kant-en-klaar aan. Deze bevatten zowel de specifieke viruscomponent als de algemene hulpstoffen die het vaccin krachtiger maken. In de overige vaccins uit de bestelling zijn het virus en de hulpstoffen gescheiden verpakt. Daartoe is besloten omdat er een kleine kans bestaat dat het circulerende griepvirus de komende maanden nog drastisch verandert. Als dat gebeurt, hoeft straks niet de hele vaccinvoorraad te worden weggegooid; de losse hulpstoffen blijven bruikbaar. Wel moet dan in allerijl een nieuwe viruscomponent worden gemaakt. Dat gebeurt meestal op eieren, waar het virus goed in groeit.

Komt het vaccin op tijd beschikbaar?

Minister Klink liet aanvankelijk weten dat het vaccin ’uiterlijk eind dit jaar’ beschikbaar zou zijn. Een tamelijk riskante marge, want het Mexicaanse virus kan volgens sommigen al in september of oktober op grote schaal in Nederland toeslaan. Vrijdag, toen Klink de definitieve contracten met de producenten tekende, bleek de leveringstermijn toch wat strakker. Het grootste deel van de bestelling zal al eind oktober of begin november binnen zijn. De rest volgt vóór december. Of dit op tijd is, hangt af van het verloop van de pandemie. Met een beetje geluk veroorzaakt het virus pas laat in het jaar of zelfs pas volgend jaar een grote uitbraak in Nederland. Met de virusremmers die we op voorraad hebben, wordt in elk geval geprobeerd om dat moment zo lang mogelijk uit te stellen. Zo wordt tijd gewonnen voor de vaccinproductie.

Gaan we het vaccin ook echt gebruiken?

Dat hangt er helemaal vanaf wat het virus gaat doen. Als de ziekteverwekker vrij mild blijft en op bescheiden schaal blijft opereren, houdt de minister het vaccin misschien wel op de plank, meldde zijn woordvoerster gisteren. Hoe zijn besluit ook uitpakt, er zal een grondige kosten-batenanalyse aan voorafgaan. De kosten van de inentingscampagne en de last van eventuele bijwerkingen worden dan afgewogen tegen het verwachte medische nut van het vaccin. Roel Coutinho, directeur van het Centrum Infectieziektebestrijding van het RIVM: „Het vaccin is straks voor iedereen beschikbaar, maar het is de vraag of je het ook aan iedereen moet geven. Misschien is het beter om alleen risicogroepen in te enten. Daar gaan we nu verschillende scenario’s voor opstellen. We hebben gelukkig nog even de tijd.”

Hoeveel ziekte en sterfte kan het vaccin voorkomen?

Dat valt nauwelijks te voorspellen. Het is niet eens duidelijk hoeveel schade het virus zonder vaccin zou aanrichten. Coutinho schatte deze week dat er komende winter vier- tot tienduizend Nederlanders aan de Mexicaanse griep zouden kunnen sterven. „Dat lijkt me een voorzichtige schatting” , reageert de Rotterdamse hoogleraar virologie Ab Osterhaus. „Maar in feite is elk getal goed. Als 20 tot 30 procent van de bevolking ziek wordt, wat we verwachten, ga je makkelijk over de duizend doden heen. Als het virus muteert, kan het nog erger worden. Dan ga je richting de tienduizenden. Een exact getal durf ik niet te noemen.”

De effectiviteit van het nieuwe vaccin zal naar verwachting hoger zijn dan die van het gewone wintervaccin, omdat de virusdeeltjes in het vaccin zeer sterk overeenkomen met het circulerende virus. Na de eerste prik is iemand volgens Coutinho voor 30 procent beschermd; na de tweede prik voor 60 tot 70 procent. Alle leed voorkómen is niet mogelijk. Ter vergelijking: het gewone wintergriepvaccin voorkomt naar schatting een kwart tot de helft van de ziekenhuisopnamen; het verlaagt het aantal sterfgevallen met 12 tot 50 procent.

Met welke bijwerkingen moeten we rekening houden?

In 1976 vreesde de Amerikaanse overheid dat er een pandemie op handen was, veroorzaakt door een varkensgriepvirus. Ze besloot razendsnel een vaccin te laten maken en liet tussen oktober en januari 40 miljoen Amerikanen inenten. Helaas ontwikkelden ingeënte burgers in de zes weken na de vaccinatie zeven keer zo vaak als normaal het Guillain Barré-syndroom: een ernstige verlamming die soms jaren aanhoudt en zelfs blijvende restschade kan geven. De campagne werd direct stopgezet. Het wrange was dat de pandemie nooit heeft doorgezet; achteraf waren de vaccinaties dus niet eens nodig.

Deskundigen achten de kans erg klein dat het nieuwe vaccin een vergelijkbare bijwerking zal opleveren. „Het jaarlijkse griepvaccin wordt ook goed verdragen”, zegt Coutinho. De veiligheid van het nieuwe vaccin wordt bovendien vooraf bij duizenden mensen getest. Toch zullen heel zeldzame bijwerkingen pas aan het licht komen bij grootschalig gebruik. „Daarom hebben wij de minister gewezen op het belang van een zorgvuldige monitoring, zodat je eventuele problemen bijtijds ziet”, zegt Joost Ruitenberg, voorzitter van de Gezondheidsraad-commissie die de minister adviseert over pandemieën.

Als elke Nederlander wordt ingeënt, hoe gaat dat dan in zijn werk?

Mocht het besluit vallen om iedereen in te enten, dan volgt een campagne die uniek is in de Nederlandse geschiedenis. Nooit eerder zijn alle inwoners tegelijk ingeënt tegen dezelfde ziekte. Tot nu toe gaat het alleen om specifieke doelgroepen die via eigen kanalen worden ingeënt: ouderen via de huisarts, kinderen via consultatiebureaus. Een massale vaccinatiecampagne gaat ongetwijfeld gepaard met bomvolle sportzalen en rijen wachtenden. „Het zou een nieuw fenomeen zijn met nieuwe logistieke eisen”, zegt Coutinho. „Maar alles is oplosbaar.”

Er ligt in elk geval een zogeheten ’pokkendraaiboek’ klaar. Dat is opgesteld toen er angst heerste voor een terroristische aanslag met het pokkenvirus. Dit draaiboek voor massavaccinatie is volgens het ministerie van volksgezondheid eenvoudig vertaalbaar naar de griep.

Vissen arme landen straks achter het net?

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie kunnen vaccinfabrikanten in het gunstigste geval tijdig vier miljard doses vaccin tegen de Mexicaanse griep produceren. Omdat het vaccin pas na twee inentingen voldoende werkt, kunnen daar maximaal twee miljard mensen mee worden ingeënt. De overige zes miljard burgers, grotendeels woonachtig in de armere landen, vissen daardoor achter het net. „Vooral het rijke westen heeft toegang tot het vaccin”, beaamt Osterhaus. „Zo gaat het altijd.”

Ook binnen Europa is er gemor over de verdeling van het vaccin. Sommige landen hebben, net als Nederland, tijdig een optie genomen. Andere niet. Osterhaus maakt zich daar zorgen over. „De coördinatie binnen de EU laat te wensen over. Daardoor hebben veel landen geen toegang tot het vaccin als het beschikbaar komt.” De Europese Commissie heeft al opgeroepen tot meer solidariteit binnen Europa.

Klink heeft er onlangs bij zijn collega’s op aangedrongen om de aankoop van vaccins op Europees niveau te regelen, zodat landen elkaar niet beconcurreren en prijzen niet worden opgedreven. Tevergeefs. De aankoop van vaccins is vooralsnog een nationale aangelegenheid, met alle ongelijkheid vandien.

Meer vragen over de Mexicaanse griep? Stel ze aan wetenschapsredacteur Sander Becker in de veelgestelde vragen