Het raadsel Angela Merkel

Koel, afstandelijk en ongenaakbaar. Warm, belangstellend en voorkomend. Kanselier Angela Merkel heeft het allemaal in zich. Nu Duitsland zich voorbereidt op een tweede termijn van de bondskanselier, vragen velen zich af: wie is ze nu werkelijk?

Ze kan volledig onthecht kijken. Alsof haar geest even haar lichaam heeft verlaten. Alle spanning is dan uit haar spieren gevloeid. Haar mondhoeken zakken, haar wangen hangen, haar armen bungelen slap naar beneden. Onwillekeurig wacht je op het moment dat haar ogen dichtvallen. Ik ben er even niet, drukt haar houding uit. Ze ziet er op zulke momenten op haar alleronvoordeligst uit.

Zo stond ze er afgelopen zondag soms ook bij. In wat het beslissende debat van de verkiezingsstrijd had moeten zijn, het debat waar de kranten al dagen over schreven en nog dagen erna over zouden doorgaan, maakte ze af en toe een lusteloze indruk. Alsof haar druk agerende tegenstander, SPD-lijsttrekker Frank-Walter Steinmeier, en de vier wakkere discussieleiders haar geen enkel belang inboezemden.

Sommige Merkel-watchers menen te weten waar die houding uit voortkomt. Ze is natuurwetenschapper, zeggen ze, gewend om snelle, logische stappen te nemen. Ze is met haar gedachten het betoog van haar gesprekspartner al mijlen vooruitgesneld. Ze weet al wat de ander gaat zeggen, ze weet al wat ze terug gaat zeggen. Op zulke momenten wordt ze even helemaal leeg van binnen.

Andere observatoren zien geen leegte in haar sfinxachtige pose. Die zien achter de uitdrukkingsloze ogen een rusteloos ratelende machtscalculator aan het werk. Als geen ander weet de bondskanselier bliksemsnel te berekenen in welke richting de hazen zullen lopen. Om zich dan fluks aan het hoofd van de meute te plaatsen en ’Joehoe, deze kant op!’ te roepen. Zo word je leider, zo word je toonaangevende figuur, zo word je bondskanselier.

Al jaren proberen journalisten en wetenschappers het raadsel Merkel te doorgronden. Hoe krijgt een vrouw met een onopvallende DDR-biografie, zonder opmerkelijke uiterlijke kenmerken of bijzondere gaven om zich in het openbaar te presenteren, het voor elkaar om in pakweg vijftien jaar tijd uit te groeien tot de machtigste vrouw ter wereld – volgens het tijdschrift Forbes – en dat vier jaar onafgebroken te blijven?

Bij hun pogingen haar te duiden, zoeken de experts in haar levensloop naar beslissende momenten. Overal zoekt men betekenissen. Is het niet opmerkelijk, schrijft iemand, dat ze al heel vroeg leerde praten, maar pas heel laat leerde lopen? En dat ze als eerste leerde trappen en bergen opklimmen maar lange tijd hulp nodig had bij het afdalen? Allemaal voer voor amateurpsychologen.

Haar school- en studieloopbaan, daar zijn de biografen het over eens, laten al duidelijker trekken van de latere Merkel zien.

Als dochter van een dominee in de atheïstische DDR waren bovengemiddelde prestaties haar enige kans om hogerop te komen. Zo moet Merkel geleerd hebben om zonder de steun van familie, milieu of regionale basis haar eigen weg te vinden. Tot op de dag van vandaag is er geen sociale ondergrond waarop ze in tijden van onzekerheid kan terugvallen. Daarin verschilt ze van de meeste Duitse politici, die graag met hun wortels in een bepaald milieu of een bepaalde streek koketteren.

Betekenisvol is ook haar keuze voor de studie natuurkunde in Leipzig. Berlijn had voor de hand gelegen, maar dat was volgens een Merkel-expert voor de eigenzinnige dochter niet ver genoeg van haar dominante vader in de provinciestad Templin. Dat patroon kwam terug in haar beroemde afscheid van haar ’politieke vader’ Helmut Kohl. Bij die gelegenheid noemde ze haar partij, de CDU, ’iemand in de pubertijd’ die moest leren ’op eigen benen’ te staan.

Het grootste raadsel voor de Merkel-vorsers zijn de jaren 1989-1990. In alle biografieën en in de talloze televisieportretten verklaren mensen die haar in die jaren goed kenden, hoe verbaasd ze waren over haar keuze voor de politiek. Niemand had in de ijverige wetenschapper en aangepaste doorsneeburger enig politiek engagement bespeurd. En dan de keuze voor de CDU! Als er al van politieke belangstelling sprake was, lag die eerder in de buurt van de Groenen dan van de christen-democraten.

In die jaren, de jaren dat de Muur viel en de DDR nog maandenlang probeerde een eigen weg te gaan, moet het politieke dier in Merkel zijn ontwaakt. „Een jaguar”, schreef een journalist onlangs, „een kat in de gedaante van een hond.” Een dier dat er trouwhartig uitziet maar plotseling venijnig kan uithalen. Die vervaarlijke kant hield ze voorlopig verborgen achter haar pose als trouwe partijganger.

Trouw, ijver en een sensationeel vermogen om nieuwe dingen te leren. Dat is wat de ’kanselier van de Duitse eenheid’ Helmut Kohl in Merkel moet hebben gezien toen hij haar in december 1990 bij zich in regeringsstad Bonn ontbood. Het was kort nadat hij de eerste verkiezingen in het herenigde Duitsland glorieus had gewonnen. Anderhalve maand later was Merkel zijn minister voor vrouwen- en jongerenzaken, een onderwerp waar ze niets van wist en dat haar totaal niet interesseerde.

Wat haar wel interesseerde, was het machtpoker binnen de partij. Ze heeft heel goed toegekeken hoe Kohl het deed. Zijn strategie was blijven zitten, niets doen en op de fouten van anderen wachten. Zo kreeg hij het voor elkaar de langstzittende kanselier van de Bondsrepubliek te worden. Velen dichten Merkel toe dat ze vastbesloten is Kohls record van zestien jaar te breken.

In 1994, toen Kohl opnieuw de verkiezingen had gewonnen, maakte hij haar minister van milieu. Dat sprak haar meer aan. Ze kon er iets van haar natuurwetenschappelijke kennis in kwijt. In die jaren deed ze haar eerste grote internationale ervaring op. Op de milieutop in Berlijn in april 1995 zette ze zich energiek in voor maatregelen tegen het broeikaseffect. Het hardnekkige nee van een aantal deelnemende landen bracht haar na een nachtelijke vergadering aan het eind van haar latijn: ze barstte in tranen uit. Een van haar medewerksters, Beate Baumann, sprak haar vermanend toe: „Stelt u zich alstublieft niet zo aan!” Baumann is nu een van de twee meest vertrouwde adviseurs van de bondskanselier.

Merkel heeft zich nooit meer aangesteld. Haar emotionele leven, zoals haar hele privéleven, verdween achter een deur waardoor ze niemand, geen collega, journalist of biograaf, ooit binnenliet. Zo voedde ze ook zelf het raadsel-Merkel. Op haar kanseliersbureau staat zelfs geen portret van haar man. Tegen een journalist die dat opmerkte, zei ze: „Mijn geheugen is goed genoeg om na een drukke werkdag nog te weten hoe hij eruit ziet.”

Op dat bureau staat wel een beeltenis van Catharina de Grote, de Russische tsarina van Duitsen bloed, die zo genadeloos met mannen omging. Is dat ter herinnering aan de slachting die ze zelf in de partij aanrichtte onder mannen van wie ze op haar marsroute hinder ondervond? Op haar weg naar de hoogste functies in de CDU heeft ze een hele reeks van apparatsjiks, provinciekoningen en botte machtsmacho’s in het zand laten bijten.

Haar meesterstuk op dat gebied bewaarde ze voor niemand minder dan Helmut Kohl. Nadat hij in 1998 de verkiezingen had verloren, opende zich een beerput vol smeergelden en illegale partijdonaties.

Niemand in de partij durfde Kohl er openlijk voor aansprakelijk te stellen. Behalve één vrouw. Zonder ook maar een partijgenoot te raadplegen, schreef ze een artikel in de Frankfurter Allgemeine Zeitung waarin ze opriep het tijdperk-Kohl voorgoed af te sluiten.

De gok pakte goed uit. Merkel triomfeerde. Ze had perfect aangevoeld dat partijleden niets liever wilden dan dat iemand de weg zou wijzen uit het moeras waar ze door Kohl in verzeild waren geraakt.

Politieke theoretici stonden voor een raadsel. Hier spotte iemand met alle wetten van de macht. Macht is het product van mediacompetentie en netwerkmanipulatie. Merkel wist de media mee te krijgen, maar van een hecht netwerk was in de verste verte geen sprake.

Misschien is dat wel haar geheim. Merkel heeft op het moment dat ze Kohl opzijschoof, voorgoed geleerd dat de enige kracht waarop ze kan vertrouwen, haar eigen kracht is. Dat is nu terug te zien in de campagne die ze voert. Geen inhoudelijke boodschap, de enige boodschap is haar gezicht, de enige tekst: ’Wij hebben de kracht’. Gezicht en tekst tezamen vertellen de kiezer maar één ding: ’Ik heb de kracht’.

Een van de meest besproken momenten op Merkels weg naar de absolute heerschappij, deed zich voor op de avond van de verkiezingen van september 2005. Merkels partij had zetels verloren, maar de zittende rood-groene coalitie van Gerhard Schröder en Joschka Fischer verloor haar meerderheid.

In het lijsttrekkersdebat die avond blies Schröder hoog van de toren. Hoewel zijn SPD kleiner was dan Merkels CDU/CSU, eiste hij het kanselierschap op met het simpele argument: „Zij kan het niet.”

Op dat moment zat Merkel er deerniswekkend bij. Lege blik, hangende wangen, mondhoeken richting armleuningen. Ze reageerde niet op het geblaas van Schröder. Was ze oververmoeid, zoals de meeste commentaren de volgende dag veronderstelden? Of ratelde achter haar holle ogen haar machtscalculator? Luttele weken later was ze de eerste vrouwelijke bondskanselier van Duitsland.

Driekwart jaar daarna verscheen in de wereldpers een opmerkelijke foto. In het zand aan de Duitse Oostzeekust staat een buitenmodel strandstoel waarin de machtigste mannen ter wereld zo ongedwongen mogelijke poses aannemen. De G8 vergadert in Heiligendamm. In het midden zit een vrouw die als enige opgewekte activiteit uitstraalt. Ze steekt haar handen in de lucht. Je hoort het niet, maar je ziet het haar zeggen: „Zullen we weer?”

Wie nog twijfelde werd overtuigd: Ze kan het! En ze heeft er nog plezier in ook.

Angela Merkel, 55 jaar, ooit een grijze muis in de grijze DDR, wist de hele wereld aan haar voeten te krijgen. Als de tekenen niet bedriegen, zal ze na de verkiezingen van volgende week zondag weer rustig verder kunnen weven aan haar machtstapijt. Maar niemand snapt hoe ze het zo ver heeft weten te schoppen.