Duurzame samenleving komt van onderop

Bedrijven die elektrische auto’s inkopen. Een stad die een drijvende wijk bouwt. De omslag naar duurzaamheid komt van onderop.

Minister Cramer nam vorige week een koffertje met 400 groene initiatieven in ontvangst op duurzame dinsdag. Vandaag is de Nacht en morgen de Dag van de duurzaamheid (op 9-9-9). Maar leiden die enthousiaste ideeën ooit tot een duurzame samenleving? Jan Rotmans van de Erasmus Universiteit denkt van wel.

Eigenlijk ziet de hoogleraar duurzame veranderingsprocessen meer in een bijeenkomst met enthousiaste ondernemers, zoals vanavond in Amersfoort, dan in een klimaattop, eind dit jaar in Kopenhagen. „Als symbool zijn klimaatonderhandelingen belangrijk en het is natuurlijk mooi om te geloven in een wereldwijd klimaatakkoord. Maar het kan ook op een teleurstelling uitlopen.”

De wetenschapper heeft bij de Verenigde Naties gewerkt en hielp bij de totstandkoming van het vorige Kyoto-verdrag. „Het is voorgekomen dat we drie weken onderhandelden en eindigden met dezelfde tekst. Nooit heeft intergouvernementeel overleg tot een revolutie geleid.”

Dankzij internationale afspraken is het cfk-gebruik teruggedrongen en het gat in de ozonlaag verkleind. Maar volgens Rotmans greep dat niet wezenlijk in op onze manier van leven. „Willen we klimaatverandering tegenhouden, dan moet de samenleving radicaal om.”

Hij ziet de eerste tekenen van zo’n omslag. Coöperaties van burgers die zonne- of windenergie opwekken, mensen die liever voedsel uit hun eigen streek eten. „Als tegenhanger van de globalisering en schaalvergroting willen mensen steeds meer zelf organiseren.” Dat kunnen ze beter dan de overheid. „Die blinkt uit in inconsequent gedrag. Je ziet het bij de invoering van een vast tarief voor groene stroom. De politiek wil dat in de oude vorm gieten, waardoor de vergoeding niet voor lange tijd is gegarandeerd.”

Twee jaar geleden lanceerde Rotmans met collega-wetenschapper Pier Vellinga de Urgenda een actieplan om Nederland duurzaam te maken. De Dag van de duurzaamheid komt uit die koker. „Het moet de kleine groep innovatieve denkers stimuleren.” Belangrijk is dat de groep koplopers niet gefrustreerd wordt, verklaart Rotmans. Zijn eigen straat heeft hij zover om zonnepanelen aan te schaffen, maar de Rotterdamse Welstandcommissie wil dat tegenhouden. „Die mensen hebben niks met duurzaamheid en willen eigenlijk dat er niets verandert. Daar valt een wereld te winnen.”

Breed draagvlak is nog niet nodig, zegt de hoogleraar. „Dat is zelfs funest voor een hoog ambitieniveau. Als ik nu onze visie over schoonheid, kwaliteit en stille, schone verbindingen het land inslinger, gaan de scherpe kantjes er geheid vanaf.” Het heeft geen zin mensen te overtuigen die niet willen. „Een groot deel van de bevolking is slapende en wacht eerst af wat zijn buurman doet.”

Maar hij heeft transitieprocessen bestudeerd. „In het begin ziet een kleine groep het licht. De 1000 mensen die zich spontaan hebben aangemeld voor de Dag van de duurzaamheid zijn daar een voorbeeld van. En zo’n anderhalf miljoen betrokken burgers staan klaar om aan te haken. Nu lijken drijvend wonen en elektrisch rijden nog futuristisch. Uiteindelijk kunnen energiezuinige huizen en elektrische auto’s concurreren, en gaat de rest om.”