PvdA capituleert voor de volkswil

Het rapport over de verloren verkiezingen laat het echte probleem onbenoemd: Wouter Bos is bang voor zijn eigen electoraat.

Op de dag dat de PvdA-werkgroep onder leiding van staatssecretaris Dijksma de brief over de oorzaken van het verkiezingsdebacle aanbood aan partijvoorzitter Ploumen, kondigde minister Van der Laan aan dat hij toch af wil van aparte inburgeringcursussen voor vrouwen. Meer dan alle woorden in de brief maakt deze switch duidelijk wat het grootste probleem is. De PvdA zit al geruime tijd in een spagaat.

De partij weet niet te kiezen tussen opportunisme (in dit geval: gescheiden cursussen verminderen volgens Van der Laan het draagvlak voor inburgering, dus capituleren we maar voor de volkswil) of consequent blijven doen wat je nodig vindt. Dijksma roept op om vast te houden aan het klassieke verheffings- en verbindingsideaal. Prima. Dus we willen migrantenvrouwen helpen te emanciperen. Maar waarom mochten onze eigen moeders dat in de zeventiger jaren wel doen via aparte voorzieningen, zoals vrouwenvakscholen, en waarom mogen migrantenvrouwen dat nu niet meer? Wie echt de verbinding met deze vrouwen zoekt, zal ontdekken dat het voor een deel van hen de enige manier is om een eerste stap te zetten. Alleen in een veilige omgeving bied je hen de mogelijkheid zich te ontwikkelen.

Het valt te prijzen dat de werkgroep onverbloemd constateert dat er veel, zo niet alles, mis ging rond de campagne voor de Europese verkiezingen. Het campagneteam was onervaren, de lijsttrekker onbekend en er is een totaal verkeerde inschatting gemaakt van wat de centrale items zouden worden in de verkiezingsstrijd. Tot overmaat van ramp ontbrak het ook nog aan geld om een professionele campagne te voeren.

Allemaal terechte constateringen, maar het grootste probleem blijft onbenoemd: de partij durfde geen duidelijk standpunt ten gunste van Europa in te nemen. Inderdaad: alweer vanwege de vermeende volkswil. Dat probleem los je niet op door, zoals Wouter Bos op de achtergrond deed, een euroscepticus te steunen ten koste van je eurogezinde lijsttrekker.

Ik vind niet snel dat er koppen moeten rollen; mensen maken fouten en kunnen daarvan leren. Maar het is wel verbazingwekkend dat de vraag wie er verantwoordelijk is voor dit debacle niet eens gesteld wordt. Het is niet voor het eerst dat binnen de PvdA na verloren verkiezingen dergelijke harde conclusies worden getrokken. Blijkbaar is het de leiding niet gelukt na de vorige nederlaag de voorgestelde verbeteringen te realiseren.

In het licht van de komende gemeenteraadsverkiezingen is het onontkoombaar dat zowel de mensen in kwestie als de partijorganen de gevoelige vraag naar persoonlijke verantwoordelijkheid aan de orde stellen. Uitstraling en geloofwaardigheid van politici zijn cruciaal om het vertrouwen van de kiezers te winnen en te behouden. Het komt niet erg overtuigend over als voorzitter Ploumen op de radio zegt: ’We zijn allemaal verantwoordelijk’. Door het te hebben over collectief falen, hoeft niemand zich verantwoordelijk te voelen en daar consequenties uit te trekken.

Voor het winnen van verkiezingen heeft de PvdA een inspirerend en duidelijk verhaal nodig, en een lijsttrekker die dat verhaal met overtuiging en zonder angst voor het electoraat weet te brengen. Die de harten van partijleden sneller doet kloppen, zodat zij zelf ook het verhaal doorvertellen.

Geloofwaardigheid betekent ook dat je kiezers eerlijk vertelt dat je programma niet van vandaag op morgen is te realiseren, maar dat je staat voor de kleine stappen die het grote doel dichterbij brengen. Zo is het verbeteren van wijken met grote sociale en economische problemen een kwestie van lange adem. Maar je bent ongeloofwaardig als je als partij de aanpak van die wijken tot één van je centrale verkiezingsitems maakt en vervolgens in de coalitiebesprekingen het benodigde geld voor die aanpak niet fatsoenlijk regelt. Dan schend je het vertrouwen van je kiezers en laat je lokale partijgenoten in de steek.

Ik heb als minister ervaren dat het vertrouwen in politici bij burgers zeer laag is. Ze gaan er zonder meer van uit dat je wat je belooft toch niet na zult komen. De bewoners van mijn veertig wijken waren stomverbaasd als ik het tweede jaar terug kwam om weer echt met ze te praten over hoe de zaken er voor stonden. En ze waren nog verbaasder dat ik wethouders of ambtenaren in hun aanwezigheid vroeg te reageren op klachten van bewoners.

Sharon Dijksma constateert in haar brief terecht dat er een andere bestuursstijl moet komen, met minder nota’s, minder arrogantie en weg van achter de bureaus. Dat zal niet eenvoudig zijn, zoals Van der Laans ondoordachte besluit over de gescheiden inburgering laat zien. Het vereist ruimte voor eigenzinnige types, die gedijen in een open partijcultuur.

Het feit dat Wouter Bos vrolijk blogde dat het publieke debat over de verkiezingsnederlaag nu kan worden afgesloten, stemt weinig hoopvol. De heftige kritiek die hem ten deel viel op de jongste partijraad wekt daarentegen vertrouwen dat de partijdemocratie stevig genoeg verankerd is om de kwestie van het functioneren van de partijleiding aan de orde te stellen. Het realiseren van een andere bestuursstijl begint met een voorbeeldfunctie van de top of wordt van onderop afgedwongen. Meer smaken zijn er niet.