’Ik ben meer iemand van het ritueel’

Met zijn toneelepos PaxIslamica pleit Sabri Saad El Hamus voor begrip en dialoog. Maar het mocht geen kunstje worden.

’Shakespeare en Beckett vind ik geweldig, maar ik wilde meer urgent theater, theater dat kleur bekent. Niet per se om de islam te verdedigen, maar om met verhalen van binnenuit te vertellen hoe is het om moslim te zijn.”

Voor Sabri Saad El Hamus (Caïro 1957), acteur en artistiek leider van De Nieuw Amsterdam, is zijn project ’PaxIslamica’ het resultaat van een persoonlijke zoektocht naar de betekenis van het moslim zijn in de westerse maatschappij. De vijf afzonderlijke delen zijn elk gebaseerd op een van de vijf zuilen van de islam. In deel I ’Zoeken naar Mohammed’ is dat de shahada, de verplichting het geloof in Allah als enige God en Mohammed als zijn enige profeet te belijden; in II, ’Mohammed en Omnya’, is het salat, de plicht tot gebed; in III, ’Zekket’, zakat, de plicht om aalmoezen te geven; deel IV, ’Sawm’, is gebaseerd op de gelijknamige zuil, de plicht om te vasten; en V, ’Hadj’, draait om de plicht de bedevaart (hadj) naar Mekka te ondernemen.

De thema’s worden opvallend vrij, vaak heel speels en poëtisch, benaderd in de stukken, die ook nog eens door verschillende auteurs geschreven zijn. Saad El Hamus kreeg daarmee, wat hij hoopte: „Ik wilde voorkomen, dat het een kunstje zou worden en we onszelf zouden herhalen. Met verschillende schrijvers werken betekende: het debat aangaan met telkens andere invalshoeken en opvattingen. In het eerste deel leidde dat meteen tot een behoorlijke confrontatie en zo heeft Jeroen van den Berg het stuk tenslotte ook opgezet, als een felle discussie tussen hem en mij. Vol vragen en vooroordelen.”

„Deel II was al eerder geschreven. Zo’n twintig jaar geleden was ik in Egypte tijdens de zogenaamde ’Summer of the wave of husband killing’, toen de wraak van vrouwen op hun gewelddadige echtgenoten voor een golf van moorden zorgde. Eén verhaal in de krant trok mijn aandacht. Het geval van een vrouw die de lichaamsdelen van haar man in de Nijl had verspreid werd daarin vergeleken met de godin Isis, die de stukken van haar (door hun broer) vermoorde man Osiris juist uit de Nijl haalt om hem weer tot leven te wekken.”

„Lisa de Rooy had het destijds vanuit de vrouw geschreven en ik wilde het nu vanuit de man. Door hem na de moord terug te laten kijken op zijn seksuele uitspattingen en vernederende omgang met zijn vrouw, en hem daardoor inzicht te geven in haar daad, kan er loutering ontstaan. Een echte klassieke catharsis.”

Voor zijn virtuoze spel – ’Hij schakelt fenomenaal tussen de dader- en slachtofferrol’ stond in het juryrapport – in deze heel bijzondere monoloog kreeg Sabri Saad El Hamus een nominatie voor de belangrijkste Nederlandse toneelprijs, de Louis d’Or. „Het is een van de mooiste dingen die ik heb gedaan. Alles klopt. Ook het direct contact zoeken met de zaal door de hand van een toeschouwster even vast te houden. Voor mij is de zaal de verkrachte Omnya en die hand heb ik nodig om vergeving te kunnen vragen.”

Sabri Saad El Hamus is met recht trots op het boek waarin de veelgelaagde teksten zopas gebundeld zijn. Hij speelt PaxIslamica I t/m V, waaronder twee monologen, deze week als festivalmarathon. Geen gemakkelijke klus: „Ik wilde eerst twee voorstellingen per avond doen, maar toen ik ’s nachts zwetend wakker werd, heb ik besloten het over vijf dagen te verdelen en dan per dag te leven: opstaan, even vergeten wat je gisteren deed en morgen doet, helemaal toeleven naar de avond. Eigenlijk zijn het vijf muziekstukken, waar je geen medley van mag maken. Discipline is belangrijk. Rond één uur in de kleedkamer de tekst doen en daarna de vloer op voor een technische doorloop. Niet iedere acteur uit de oorspronkelijke bezetting kon nu meedoen. In deel V hebben we zelfs vijf andere spelers en dat gaat beter dan ik had gevreesd. Dat zou je vaker moeten doen, spelers vervangen ter voorkoming van routine en om de noodzaak van de voorstelling weer te voelen.”

Saad El Hamus woont sinds 1978 in Nederland en is bekend geworden met zijn rollen in films en tv-series als ’Pleidooi, ’Het Schnitzelparadijs’ en ’’n Beetje verliefd’. ’PaxIslamica’ is zijn toneelepos en de titel lijkt niet voor niets op PaxChristi: „Dit gaat letterlijk over vrede sluiten met. Ik pleit voor begrip en dialoog. Ik was al met de voorbereiding bezig, toen Theo van Gogh werd vermoord, maar ophouden was geen optie, al werden we een beetje bang voor een islammoeheid. Mijn oom was imam in de moskee en die zei altijd: je gaat daar niet staan als je niks te vertellen hebt. Dat geldt ook voor toneel. Wij, van de islamkant, kunnen niet zo goed tegen kritiek. Ik wil niet kwetsen – ook de radicalen niet, al komen die nooit naar theater – maar juist die kwetsbaarheid tonen, de zwakte van de ziel. Angst voor repercussies heb ik niet. Ook niet van Allah. Die heeft grotere dingen aan Zijn hoofd dan bijvoorbeeld een affiche met een blote vrouw over mijn schouder.”

„Ik ben wel gelovig, maar niet religieus. Meer iemand van het ritueel. Voor ik het podium opga, lees ik iets uit de Koran: het openingsvers of de surat el kursi, het ’vers van de stoel’. Dat is beschermend, maar ook om demonen der ijdelheid te bezweren. En angst: help, kan ik dat, straks val ik door de mand. Dat heb ik vooral bij de monologen.”

„Mijn ’PaxIslamica’ is een boodschap van liefde. Ik zeg altijd: Egypte is mijn moeder en Nederland mijn vrouw. Zo voelt dat echt. Ik vind dat iemand die een land binnenkomt met dat land moet trouwen. Ik wil hier ook begraven worden. Ik heb hier langer gewoond dan in Egypte, heb hier mijn vrouw en kinderen. Maar we moeten door de huidige status quo van islam contra reactionairen heengroeien. Naar elkaar toegroeien. Zoals in ’Zekket’ de vraag aan de geliefde ’Wie ben jij?’ zo mooi beantwoord wordt met ’Ik ben jou’. Voor die ontwikkeling moeten we elkaar de tijd gunnen. Ooit komt er dan vast ook wel een film over de profeet Mohammed: ’Life of Mo’.”