Ommezwaai Ankara kan riskant zijn

Turkije wijkt na bijna honderd jaar af van de rotsvaste koers van ‘één natie, één land’. De Koerden krijgen van de regering meer rechten.

Alle Turkse leiders en hun regeringen hebben zich in de afgelopen eeuw trouwe aanhangers getoond van het beleid om van Turkije een homogeen land te maken zonder minderheden. De regerende AK-partij van premier Tayyip Erdogan laat nu dit officiële staatsbeleid los. Het gisteren toegekende recht op Koerdisch onderwijs aan een Turkse universiteit is slechts één van de recente verbeteringen in de positie van de Koerden (zie kader).

De Turken hebben altijd volgehouden dat elke burger in hun land een Turk is. Dit konden ze makkelijker zeggen nadat de Armeniërs in 1915 bijna volledig waren uitgemoord en de Grieken en de joden na pogroms in de jaren veertig en vijftig uit het land waren verdreven. Wat restte, was het assimileren van de enig overgebleven grote minderheid, de Koerden – ongeveer 18 procent van de bevolking. Dit streven van de Turkse machthebbers resulteerde in de oorlog tussen de PKK en Turkije, die al meer dan 25 jaar voortduurt.

Premier Erdogan werkt de laatste tijd hard aan het project van verzoening met de Koerden. Ondanks heftige reacties van de nationalistische oppositie zegt hij elke keer dat aan het eind van dit jaar de oorlog in het Koerdische gebied ten einde zal zijn. Keer op keer belooft hij de Koerden meer economische en culturele rechten.

De vraag is waarom deze regering het nodig vindt om nu deze voor de Turken zeer radicale stappen te zetten. En hebben de vredesinitiatieven van de president en de premier enige kans van slagen?

De Turkse realiteit is dat de oorlog tegen de PKK niet gewonnen kán worden – ondanks de arrestatie van de PKK-leider ücalan, die nu tien jaar op een eiland gevangen zit. Het conflict heeft niet alleen 40.000 menselijke slachtoffers gemaakt, maar heeft ook grote financiële offers gevergd, naar schatting meer dan 500 miljard dollar. Een bedrag dat Turkije goed kon gebruiken.

De regeringspartij beseft ook dat het halsstarrig vasthouden aan het oude beleid het EU-proces zal ondermijnen. Erdogan wil de Europeanen, die sowieso niet enthousiast te krijgen zijn voor het Turkse lidmaatschap, geen excuus in de schoot werpen om Turkije buiten te houden. Ook is de druk van de Amerikanen groot. De VS vertrekken uit Irak en zouden als beschermers van de gematigde Koerdische Irakezen graag zien dat de strijd van de PKK stopt.

Bovendien wil Turkije erg graag doorvoerland worden voor energie, als geografische spil voor de leidingen die olie en gas uit het Midden-Oosten, Rusland, Centraal-Azië en de Kaukasus via Turkije naar het Westen vervoeren. Daarvoor is rust nodig. Turkije moet dus snel stabiliteit brengen in het Koerdische gebied.

Gaat het de AK-partijregering lukken om in zo’n kort tijdsbestek beleid van een eeuw oud om te buigen tot een houding van een liberaal westers land?

Het grootste obstakel is de situatie van ücalan, die achter de tralies op het eiland Imrali op verbetering van zijn lot wacht, en met hem miljoenen Koerden.

Hier wringt de schoen. De man die door de meeste Koerden aanbeden wordt, wordt door de meeste Turken uit de grond van hun harten gehaat. Deze ‘babymoordenaar’ had volgens de Turken moeten hangen. Turken zullen het Erdogan nooit vergeven als hij ücalan tegemoet komt. De Koerden zien hem het liefst vrijgelaten, maar op korte termijn zijn ze ook tevreden als ücalan uit zijn isolement naar een gewone gevangenis wordt overgebracht.

Turken zijn ook als de dood voor een Koerdische afscheiding. Ze willen geen opdeling van hun land en denken dat elke nieuwe democratisch recht dat aan de Koerden wordt toegekend de Koerden een stap dichter bij de afscheiding brengt.

De regeringspartij van Erdogan begeeft zich derhalve op zeer glad ijs. De missie lijkt een onmogelijke. Voornamelijk vanwege de ultranationalistische cultuur die in het afgelopen honderd jaar is ontstaan. Het Turkse volk is door het zeer nationalistische onderwijssysteem gedrild en kan moeilijk een liberaler minderhedenbeleid accepteren.

Lukt het premier Erdogan en president Gül echter om dit ijs zonder vallen over te steken, dan kan Turkije eindelijk in rust aan een vrijer en democratischer land werken.