Weinig multi-culti in de rechtszaal

Door gebrekkige kennis over cultuurverschillen worden foute beslissingen genomen in rechtspraak en hulpverlening. „Van een crime passionnel maken ze eerwraak. En andersom.”

Said Al Hamri mag zijn kinderen niet zien. Omdat hij veroordeeld is voor huiselijk geweld, vindt de Kinderbescherming het niet goed en de rechter is het daarmee eens. Waarschijnlijk wordt Al Hamri binnenkort uitgezet naar zijn geboorteland Marokko en zien zijn kinderen hem nooit meer terug.

„Alle deskundigen die ik inschakelde zeiden: bekijk vooral ook de culturele aspecten van dit traditionele Marokkaanse gezin, voordat je een beslissing neemt”, zegt zijn advocaat Jaap Bakker. „Maar met die culturele context is helemaal niets gedaan.”

Vorig jaar luidden twaalf Rotterdamse advocaten de noodklok over dit probleem, dat volgens hen vaker speelt in rapportages van de Kinderbescherming. „Met een westerse bril op worden kinderen uit gezinnen met andere culturele achtergronden beoordeeld”, schreven zij.

Wat betekent dat in het geval van Al Hamri? Als de Kinderbescherming zijn ’westerse bril’ had afgezet, had dat tot andere uitkomsten kunnen leiden. De kans dat Al Hamri zijn ex-vrouw nog eens mishandelt is bijvoorbeeld klein, stellen cultureel antropologen die Bakker bij de zaak betrok. Als een Marokkaanse man wraak wil nemen uit eergevoel, doet hij dat meteen als hij uit de gevangenis komt, daar wacht hij niet mee. Al Hamri is al lang uit de gevangenis, en heeft sindsdien niets misdaan.

„Bovendien is de rol van de vader in een Marokkaans gezin anders dan in een Nederlands gezin. Een kind zonder vader levert een groot schaamtegevoel op in de patriarchale Marokkaanse cultuur”, zegt Bakker.

„Ik weet niet of die wetenschap tot een andere beslissing van de Kinderbescherming of de rechter had geleid”, erkent de advocaat. „Maar ze hebben er geen moment naar gekeken. De rechter nam het advies van de Kinderbescherming zo over: pseudorechtspraak.” Rechters durven cultuur vaak niet in hun oordeel te betrekken, dat vinden ze eng, stelt de advocaat die vanaf vandaag een weblog over de zaak bijhoudt op www.jaapbakker.com/saidalhamrionline.

Het is een bekend probleem: juridische professionals weten vaak niet wat ze met culturele verschillen aanmoeten, zegt ook rechts-antropoloog Wibo van Rossum (Universiteit Utrecht). „Er wordt hier en daar wel rekening gehouden met multiculturele achtergronden, maar meestal impliciet. Advocaten en rechters hebben wat vooronderstellingen op basis van algemene ideeën. Ze weten wel iets over Turken of over Antillianen, maar wat dat betekent voor die ene rechtszaak waarin zij oordelen, weten ze niet. En in het vonnis zie je maar zeer sporadisch iets terug van de culturele context.”

Als een rechter geconfronteerd wordt met een zaak waarin een andere cultuur een rol speelt, moet hij twee stappen maken, zegt Van Rossum. „Eerst moet de rechter zich zo goed mogelijk laten informeren over alle culturele aspecten van de zaak, en zich inleven in de partijen. Vervolgens moet hij een stap terug doen, naar het Nederlandse rechtssysteem en van daaruit een oordeel vellen.”

Kennis van multiculturele problematiek is dus belangrijk voor rechters, en ze willen er ook graag over leren, vervolgt Van Rossum. „Maar het cursusaanbod is marginaal, en er is een beperkt aantal plaatsen.”

Cultureel antropoloog Ibrahim Yerden heeft bepaald geen hoge pet op van de culturele kennis van Nederlandse rechters. „Van een crime passionnel maken ze eerwraak. En andersom. Ze doen maar wat. En met de arrogantie van ’wij weten het allemaal beter’, slaan ze adviezen van deskundigen in de wind. Het is de witte aanpak, de witte bril. Maar er is geen witte samenleving meer. Er gaat zo veel fout.”