Trage jacht op een grote schurk

Een jaar geleden werd Karadzic opgepakt. Waarom duurde dat zo lang? En wat dreef deze dichter-psychiater ertoe de opdracht te geven tot genocide op landgenoten?

Nick Hawton, voormalig BBC-correspondent in Bosnië, maakte jarenlang in kroegen, kloosters en over gevaarlijke bergpassen jacht op de oud-Bosnisch-Servische leider Radovan Karadzic. Hij sprak geheimzinnige geheime diensten, connecties van Karadzic en diens familieleden. Vergeefs.

Het is nu een jaar geleden dat Karadzic, vermomd als de alternatieve geneesheer Dragan Dabic, uit een stadsbus bij Belgrado werd gevist – al is de precieze datum omstreden. Ook wíe de lui waren die hem oppakten weten we niet. Maar één ding is zeker: Nick Hawton zat er niet bij.

Jarenlang wist Karadzic te ontsnappen aan een door het Joegoslavië-tribunaal in 1995 uitgevaardigd arrestatiebevel. Aanvankelijk kostte hem dat geen moeite. De wil om hem op te pakken ontbrak, ook bij de Navo-troepen die vanaf eind ’95 in Bosnië werden gestationeerd.

Eén verklaring waarom hij met rust werd gelaten luidt dat Karadzic’ arrestatie de wankele vrede zou doen omslaan in nieuw bloedvergieten. Zelf beweert Karadzic dat hij een deal had met de Amerikaanse gezant Richard Holbrooke. In ruil voor immuniteit zou hij zich terugtrekken uit het openbare leven.

Pas in de loop van 1998 dook de psychiater-politicus-misdadiger onder. Wanneer hij precies in Belgrado arriveerde en wat hij deed voor zijn metamorfose als bio-energetische Catweazle, staat niet vast. Hawton voert een anonieme bron op die beweert dat Karadzic al in 1998 naar Belgrado verhuisde, met een team lijfwachten. Vanaf 2004 stond de ex-president er alleen voor, en nam hij zijn nieuwe identiteit aan.

Dat is nieuws, want het algemene vermoeden was dat Karadzic rondzwierf, tussen kloosters en andere schuiladressen. Maar of Hawtons bron de waarheid vertelt, kan de lezer onmogelijk natrekken. Bovendien is dit niet de onthulling die Hawton jarenlang najoeg en dat maakt dit boek ongeveer zo spannend is als het dagboek van Che Guevara: de lezer weet dat alle moeite waarvan de schrijver verslag doet zal eindigen in een anti-climax.

Voor Hawton komt die anti-climax in de vorm van een sms-je van een neef in Londen: „Heb je de chaos rond de arrestatie van Karadzic gezien?” Nee, want Hawton zat thuis in Belgrado een DVD te kijken, onwetend van het nieuws. „Ik was verbluft.”

Hawton heeft jarenlang in Bosnië veel overhoop gehaald, maar zijn boek werpt weinig licht op Karadzic, diens ontwikkeling van psychiater tot extremistisch politicus, of op diens schuld aan de misdaden waarvoor hij terechtstaat. Hawton kaart in de eerste plaats na, over hoezeer hij zijn best heeft gedaan.

Een boek waaruit wel een samenhangend beeld van Karadzic, diens motieven en schuld oprijst is dat van de Nederlandse tv-journalist George Mustert. Mustert, die voor diverse omroepen reportages maakte in Bosnië, put minder uit eigen ervaringen dan Hawton. Zijn boek rust zwaar op krantenartikelen, documenten van het Joegoslavië-tribunaal en boeken.

Niet al zijn bronnen zijn even betrouwbaar, en soms rammelt zijn bronvermelding. Zo citeert hij drie keer een artikel van Trouw-journaliste Nicole Lucas, waarbij hij twee keer put uit vertaalde citaten uit buitenlandse kranten; het derde citaat klopt niet helemaal.

Toch heeft Mustert een toegankelijk verhaal geschreven waar de lezer wat aan heeft. Zo staat hij stil bij wat Karadzic heeft bewogen volgens mensen die hem kennen – opportunisme, gefnuikte trots, grootheidswaan – en bij de vragen die tijdens het proces centraal zullen staan. Het boek beschrijft diverse lezingen van de – door Holbrooke betwiste – deal. Karadzic lijkt zich aan de (vermeende) afspraak vast te klampen alsof die ’de sleutel’ van zijn cel is, zo schrijft Mustert terecht. De auteur houdt het erop dat Holbrooke met opzet vaag genoeg is gebleven om Karadzic te laten geloven dat hij een deal had.

Karadzic moet als politiek hoogst verantwoordelijke precies hebben geweten wat er zich heeft afgespeeld tijdens etnische zuiveringen, in de gevangenkampen, in het gebombardeerde Sarajevo en in Srebrenica, stelt Mustert, ondermeer op basis van getuigenissen in eerdere processen voor het Joegoslaviëtribunaal. De bevelen voor de begane misdaden staan (voor zover bekend) niet op papier. Maar Karadzic was wel zo snugger om zijn beulen op papier te herinneren aan de Geneefse Conventies. Dat was een gratuite poging om zijn handen in onschuld te wassen, want hij liet de misdadigers stil begaan, en ontkende glashard wat er pal onder zijn ogen en gezag gebeurde.