De Berlijnse onderwereld

Wie even genoeg heeft van bovengronds Berlijn, zou eens een kijkje onder de grond moeten nemen.

Buizenpost is niets bijzonders, al wordt ze steeds zeldzamer. Maar buizenpost onder een hele stad, over een oppervlakte van veertig bij veertig kilometer, is tamelijk uniek; alleen Londen kent een vergelijkbaar netwerk. Met gigantische pneumatische machines werden brieven in minitorpedo’s onder Berlijn door naar postkantoren in verre buitenwijken geschoten.

Onder het voormalige hoofdpostkantoor, hoek Oranienburger-Monbijoustrasse, bevindt zich de centrale. Daar zijn de prachtige machines te zien, merk Siemens, die tot in de jaren zestig van de vorige eeuw de post met een snelheid van zestien meter per seconde door de Berlijnse aarde bliezen en zogen.

Het bakstenen gebouwencomplex krijgt een nieuwe bestemming en daarom is het contract met de vereniging ’Berliner Unterwelten’ opgeschort. Maar de vereniging heeft nog vele andere verborgen schatten onder Berlijn ontsloten en voor het publiek toegankelijk gemaakt.

Dat doet ’Berlijnse onderwerelden’ vanaf 1997. Met tientallen vrijwilligers exploreert de vereniging ondergronds Berlijn: vooral bunkers, maar ook stilgelegde metrotrajecten en rioolsystemen. Ze doet onderzoek, organiseert lezingen en produceert met het ’Dokumentartheater Berlin’ zelfs opvoeringen onder de grond.

Belangrijkste bron van inkomsten zijn de rondleidingen. Momenteel staan er tien op het programma, waarvan sommige in de categorie ’extreem’. Een van die extra avontuurlijke tochten voert diep in de heuvel van Volkspark Humboldthain. Deze begroeide en begaanbare heuvel verbergt een bunker voor luchtafweergeschut. Ooit rees die als een betonnen gevaarte uit de wijk Wedding op. Na de overwinning zou het een monument voor Hitlers helden worden. De oorlog liep anders af. De Fransen stopten het gevaarte vol dynamiet. Het stortte maar half in.

Toen is er een berg van gemaakt. Twee geschutstorens steken er nog bovenuit. De rondleiding begint in een van die torens en daalt van verdieping naar verdieping. Half ingestorte hallen, munitieliften, soldatenverblijven, ziekenzalen en operatiekamers zijn er te zien. De extreme toer gaat nog dieper, naar de ruimten waar 50.000 (!) burgers voor de bombardementen schuilden.

Vlakbij het Volkspark heeft Berliner Unterwelten haar hoofdzetel. Onder metrostation Gesundbrunnen ontdekten ze in 1998 een bunker en richtten die als museum in. Het is een bunker vol verhalen over ontberingen. Op het laatst duurden de bombardementen soms zes uur aan één stuk.

De onderwereldvereniging is niet de enige organisatie die belangstellenden onder de Berlijnse grond meeneemt. Ook het stadsvervoersbedrijf BVG heeft een speciale rondleiding door haar onderaardse rijk. Twee nachtelijke uren lang rijden de bezoekers, mits warm gekleed en met helm op, in open wagons door de wondere wereld van de ’U-Bahn’.

Ook oude waterwerken staan inmiddels open voor een bezoek. In de wijk Prenzlauerberg zijn twee grote, bakstenen waterreservoirs in gebruik als kunstobjecten. Kunstenaars richten er klank-en-lichtinstallaties in. Ondergronds Berlijn leent zich goed voor kunst. In ongebruikte metrostations zijn soms tentoonstellingen te zien en worden zelfs hele opera’s opgevoerd.

Maar het ondergrondse Berlijn is niet alleen kunst, het is vooral ook geschiedenis. In wat zich onder de grond bevindt, weerspiegelen zich de stemmingen van de natie. Het negentiende-eeuwse vooruitgangsgeloof en technologische optimisme zie je in de snelheidseuforie van buizenpost en metro. De twintigste-eeuwse angsten en verschrikkingen in de talloze bunkers, niet alleen in de bunkers van de Tweede Wereldoorlog, maar ook die van de Koude Oorlog. Tot diep in de jaren zeventig legde men bij de bouw van nieuwe metrolijnen enorme ondergrondse complexen aan voor het geval van een atoomoorlog. Sinds twee jaar worden die niet meer onderhouden.

Even buiten Berlijn liggen de mooiste Koude-Oorlogsbunkers. In Prenden ligt de bunker 17/5001, waar DDR-leider Honecker een eventuele atoomoorlog zou uitzitten. Jammer genoeg zijn er geen rondleidingen meer. Die zijn er wel in Wünsdorf, waar de Russen een enorm nazi-bunkercomplex atoomklaar hadden gemaakt. Een bezoek waard, ook voor wat er boven de grond staat: grotendeels vervallen kazernes waar tot 1994 60.000 Russen waren gelegerd. Maar vooral vanwege het spectaculaire bunkercomplex. Onschuldig ogende ééngezinshuizen, in werkelijkheid uit massief beton gebouwd, vormden de ingangen naar een gigantisch onderaards stelsel.

De allerberoemdste bunker van Berlijn is evenwel vernietigd. Iets bezuiden het Holocaust-monument, liggen onder een parkeerplaats de resten van de ’Führerbunker’. Daar sleet Adolf Hitler de laatste, hysterische dagen van zijn leven en pleegde hij zelfmoord, net als zijn vriendin Eva Braun, met wie hij nog snel even getrouwd was.

Het lukte de Amerikanen niet de bunker op te blazen. Ook de explosievendienst van de DDR faalde. Brok voor brok is de bunker toen afgebroken en het gat volgestort met grind. Men wilde hoe dan ook voorkomen dat neonazi’s er een bedevaartoord van zouden maken.