Burgerinitiatief zelden gebruikt

In de meeste gemeenten maken burgers eigenlijk nooit gebruik van het recht om iets op de agenda van de gemeenteraad te zetten. Is het burgerinitiatief mislukt?

Je zou zeggen: wat let al die mensen die zoveel te klagen hebben over hun gemeentebestuur? In de meeste gemeenten bestaat namelijk de mogelijkheid om een burgerinitiatief in te dienen. Met een paar handtekeningen kun je je eigen plan op de agenda van de gemeenteraad krijgen.

De mogelijkheid voor gemeenten om zo’n burgerinitiatief in te voeren werd in 2002 ingevoerd. Maar in de praktijk leidt het instrument, bedoeld om de veronderstelde kloof tussen politiek en publiek te dichten, een slapend bestaan. Dat blijkt uit een onderzoek dat Martje van Ankeren voor het Instituut voor Publiek en Politiek uitvoerde.

Het is een vervolg op een onderzoek uit 2004. Destijds had pas de helft van de gemeenten een regeling voor een burgerinitiatief ingevoerd. Inmiddels is dat gestegen tot 70 procent. Maar het enthousiasme voor de nieuwe maatregel blijkt wel gedaald. In 2004 vond 87 procent van de gemeenten het een nuttig instrument, nu nog maar 64 procent.

In de afgelopen anderhalf jaar werd in 63 procent van de gemeenten geen enkel burgerinitiatief ingediend. In nog eens 23 procent van de gemeenten bleef de inbreng van burgers beperkt tot één enkel initiatief.

De mensen die wél een burgerinitiatief indienen, zijn vaak ’bekenden van het stadhuis’: ambtenaren, ex-wethouders of goed georganiseerde belangengroepen. Lager opgeleiden, allochtonen en jongeren dienen zelden een burgerinitiatief in.

„Het wordt nu dus vooral gebruikt door een participatie-elite”, reageert Marcel Boogers, bestuurskundige aan de Universiteit van Tilburg. „Terwijl het burgerinitiatief er juist toe had moeten leiden dat ook andere groepen toegang krijgen tot de besluitvorming.”

Nadat het burgemeestersreferendum vorig jaar afgeserveerd werd, blijkt nu ook het burgerinitiatief dus niet zoals gehoopt te functioneren. Een nieuw bewijs dat burgerparticipatie niet werkt?

Boogers vindt dat veel te voorbarig. „Dit vergt even een langere adem. Gemeenteraden reageren nog erg onwennig op die initiatieven, en burgers zijn er vaak nog niet bekend mee. Maar op zich is het natuurlijk altijd goed dat er iets is waarmee je je raad kunt dwingen om iets op de agenda te zetten.”

Daarnaast ziet Boogers toekomst in concrete vormen van burgerparticipatie. „Wij definiëren participatie vaak abstract: als meepraten en meedenken over plannen en toekomstvisies. Maar veel burgers zijn niet zo abstract ingesteld. Die doen liever iets concreets. Met die wens gaan gemeenten steeds creatiever om.”

Ook naar andere vormen van burgerparticipatie deed het IPP onderzoek. Het blijkt dat steeds meer gemeenten werken met een ’bewonersbudget’. Een budget waar bewoners met concrete plannen in hun buurt een beroep op kunnen doen. En maar liefst 100 procent van de onderzochte gemeenten is positief over de uitwerking ervan.

Boogers geeft een voorbeeld uit zijn eigen buurt. „Er was hier een speeltuin, waar mensen ontevreden over waren. Toen is iemand een alternatief gaan tekenen, en heeft hij bij de gemeente aangeklopt voor financiële ondersteuning bij de uitvoering. Daar is uiteindelijk ook de gemeente bij gebaat. Als ze het zelf moeten doen, kost het veel meer.

Onderzoekster Van Ankeren noemt ook nadelen van zo’n bewonersbudget. Er is bijvoorbeeld weinig politieke controle op die budgetten. Dat leidt soms tot commotie, als de politiek het achteraf niet eens blijkt te zijn met de besteding van zo’n budget. Zo ontstond er in Amsterdam-West een paar jaar geleden commotie over een muurschildering van een naakt meisje die met een bewonersbudget was gefinancierd. Sommige buurtbewoners namen daar aanstoot aan.

Maar Boogers ziet vooral de voordelen. „Je biedt mensen op een heel overzichtelijk niveau de kans om de buurt naar hun hand te zetten. Dat het dingen op kleine schaal zijn, wil niet zeggen dat ze minder betekenisvol zijn. Met kleine dingen kan je heel veel krachten mobiliseren, en betrek je mensen bij hun omgeving.”