Bin Laden mist een deadline

De dood van de Maleisiër Noordin Top is een nieuwe slag voor het islamitisch terrorisme. Er staan mogelijk anderen op om terreur te zaaien in Zuidoost-Azië, maar het laat in elk geval zien dat veiligheidsdiensten de extremistische groeperingen op de nek zitten. Niet alleen in Indonesië, maar ook elders in de wereld.

Het is slechts een detail, maar Osama bin Laden miste de deadline. De boodschap van de leider van het terreurnetwerk Al-Kaida verscheen 13 september op internet, twee dagen na de herdenking van de aanslagen van 11 september. Bovendien ontbrak de gebruikelijke Engelse vertaling die de publieke opinie in de VS en Europa had kunnen beïnvloeden. Ook opvallend: Bin Laden uitte geen concrete dreigementen aan het adres van de Amerikanen.

Voor een organisatie die zich voor laat staan op timing en maximale publicitaire impact, was het broddelwerk. Eerder maakte Al-Kaida indruk met zijn vermogen een aantal bommen tegelijk te laten ontploffen. Dat gebeurde op 11 september 2001, toen vier vliegtuigen in een gecoördineerde actie werden gekaapt en als explosief werden ingezet. Daarna volgde net zo goed getimede meervoudige aanslagen in Madrid, Londen, Bali en elders.

Ook inhoudelijk hadden eerdere boodschappen van Al-Kaida meer betekenis. Vrijwel altijd bereikten die het internet kort vóór of op de dag van de herdenking van 11 september – of andere belangrijke data. In 2007 doken meerdere video’s op van Al-Kaidaleiders, in 2008 verscheen zelfs een anderhalf durend video-exposé over de prestaties van de organisatie in de zeven jaar daarvoor.

Ditmaal sprak Osama bin Laden een minuutje of elf – met alleen een foto van hem in beeld, geen video. Hij hamerde vooral op het Israëlisch-Palestijns conflict. Als de VS hun alliantie met Israël herzien, dan zal Al-Kaida reageren op ’verstandige en rechtvaardige wijze’. Dat klinkt bescheiden voor een man die een alomvattende heilige oorlog heeft gepredikt tegen de VS en de rest van het Westen.

Er waren praktische redenen voor het missen van de deadline dit jaar, zeggen terreurdeskundigen. Zo is volgens de denktank Stratfor een van de belangrijkste websites van extremisten kort voor 11 september ’door een buitenlandse regering’ met een cyberaanval uit de lucht gehaald. Maar dat is een slecht excuus, vindt Stratfor, want er waren alternatieven. De denktank ziet in de beroerde timing eerder een bewijs dat de Al-Kaidatop zijn achterban steeds slechter kan bereiken.

De Amerikaanse denktank staat daarin niet alleen. Het Franse persbureau AFP sprak verscheidene Arabische terreurspecialisten die concluderen dat de organisatie van Osama bin Laden wankelt. „De nieuwe boodschap van Bin Laden laat een echte verandering zien”, verklaarde bijvoorbeeld Diaa Rachwana van het Al-Ahram centrum voor strategische en politieke studies. „Ze bevat geen dreigementen en probeert de aanslagen van 11 september te rechtvaardigen. Niet één keer noemt of prijst hij de ’martelaren’ die de aanslag pleegden, wat tegen zijn gewoonte in is. Al dit soort dingen maakt duidelijk dat Al-Kaida getroffen is door wat er op de grond gebeurt.”

Die grond, dat is Pakistan. Volgens inlichtingendiensten houdt Osama bin Laden zich schuil in het grensgebied met Afghanistan. De afgelopen tijd hebben Pakistaanse en Amerikaanse strijdkrachten in de regio successen geboekt. Zo doodde een Amerikaanse raket in augustus de Pakistaanse talibanleider Baitullah Mehsud en wist het Pakistaanse leger islamitische extremisten de Swatvallei uit te vegen. De afgelopen tijd is bovendien een serie kopstukken van Al-Kaida geëlimineerd. Gisteren nog meldden de Amerikanen de dood van de Pakistaan Ilyas Kashmiri en van de Oezbeekse militant Nazimuddin, alias Yahyo.

De toenemende druk op Al-Kaida in Pakistan komt ook tot uiting in de opkomst van Somalië. Daar trekken meer extremisten naartoe om trainingskampen te organiseren, nu dat in Pakistan ogenschijnlijk moeilijker is geworden. Westerse veiligheidsdiensten zijn daarover bezorgd, omdat fanatieke moslims uit allerlei landen – ook uit Nederland – daarop af kunnen komen. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb) vreest dat jihadisten die daar worden getraind, naar Europa teruggestuurd worden met de opdracht de heilige oorlog voort te zetten en aanslagen te plegen.

De opkomst van Somalië past in een patroon. Al-Kaida werkt immers niet als een strak geleide organisatie met een overkoepelend bestuur dat de lagere echelons met gerichte opdrachten aan het werk zet. Nadat de Amerikanen in 2001 het Afghaanse talibanbewind verdreven, fungeerden de gevluchte Osama bin Laden en andere Al-Kaida leiders vooral als inspiratiebron voor lokale groepen moslimextremisten. Maar inlichtingendiensten lijken de cellen vaak op tijd te kunnen ontmantelen.

In 2006 arresteerde de Britse politie bijvoorbeeld een groep die met vloeibare explosieven vliegtuigen had willen laten ontploffen. De leden kregen deze week tot veertig jaar cel. In Duitsland staan leden van de zogeheten Sauerlandgroep terecht die aanslagen had willen plegen op onder meer de Amerikaanse militaire basis Ramstein. In 2008 ontmantelde de Italiaanse politie een cel die de Dom van Milaan als doelwit had. Datzelfde jaar arresteerde de Belgische politie veertien potentiële aanslagplegers. Ook Spanje, Frankrijk, de VS, Australië en eerder Nederland arresteerden vermoedelijke moslimterroristen.

Het is uiteraard zorgelijk dat dit soort cellen bestaan, en het is niet uitgesloten dat andere cellen wél slagen. Maar de constante stroom arrestaties en het uitblijven sinds 2005 van een nieuwe grote aanslag in het Westen geeft de indruk dat veiligheidsdiensten greep hebben gekregen op het fenomeen. In alle gevallen is tot nu toe in het Westen niet de grootschalige hel uitgebroken die Bin Laden ooit voor ogen stond, ondanks tal van spanningen tussen moslims en niet-moslims die sinds 2001 zijn ontstaan.

Ook Jemaah Islamiyah (een van de succesvolste filialen van Al-Kaida, beschreven in het kader bij dit stuk) staat onder druk. De dood van de Maleisiër Noordin Top gisteren volgt op een serie andere aanvallen van Indonesische veiligheidsdiensten op extremisten. Er zijn bovendien geen aanwijzingen dat sinds 2001 in Zuidoost-Azië het moslimextremisme snel om zich heen grijpt.

Misschien ligt daar wel het grootste probleem voor Osama bin Laden en andere terreurleiders: de steun vanuit de potentiële achterban is beperkt gebleven. Zo klonk een oproep vorige maand van de rechterhand van Bin Laden, Ayman al-Zawahiri, om de strijd in Pakistan te beschouwen als onderdeel van de wereldwijde aanval van Amerikaanse ’kruisvaarders’ op de ’islamitische wereld’ net als een eerdere oproep van Al-Kaida in Irak. Maar lokale soennitische leiders besloten daar juist de strijders van Al-Kaida eruit te gooien. De rust is er enigszins weergekeerd.

Er blijven nog probleemgebieden over. Somalië is er daar een van, hoewel de eliminatie deze week van een van de belangrijkste extremisten door Amerikaanse commando’s duidelijk maakt dat ook daar de tegenaanval is ingezet.

Daarnaast blijft Afghanistan-Pakistan traininggebied voor extremisten en is de Noord-Afrikaanse tak van Al-Kaida redelijk succesvol met aanslagen, vooral in Algerije. Ook Jemen oogt steeds meer als een anarchistisch niemandsland waar strijders kunnen gedijen en trainen.

Toch blijkt het moslimterrorisme geen zevenkoppige draak te zijn, die na het afhakken van een kop steeds een nieuwe aanmaakt en er alleen maar sterker door wordt. Door voortdurende druk, belemmering van geldstromen en communicatie, eliminatie van leiders en de ontmanteling van cellen, blijft de dreiging in toom.

Daar is het diplomatieke charmeoffensief van de nieuwe Amerikaanse president Obama richting de moslimwereld bijgekomen. De aantrekkingskracht en slagkracht van moslimterroristen wordt zo van meerdere kanten uitgehold.