Balkenende helpt de mensenrechten in China

De premier nam een verstandig besluit om de dalai lama volgende week niet te ontvangen. China schofferen helpt de discussie niet verder.

Minister-president Balkenende ligt onder vuur omdat hij met de Chinese leiders liever over mensenrechten praat dan hen daarover de les te lezen. Zijn benadering geeft aan dat hij de Chinese politieke cultuur begrijpt en inspeelt op de veranderende rol van China in de wereld.

De Chinese leiders worden niet graag in het openbaar gekapitteld. China is al duizenden jaren gewend zijn eigen boontjes te doppen. China zal andere landen ook nooit verwijten dat zij ontrouw zijn aan het marxisme.

Men is vooral allergisch voor westerse preken over mensenrechten. Westerse politici die hier toch een nummer van willen maken, blijven steken in de rituele uitwisseling van verklaringen –Balkenende heeft gelijk dat hij het nut ervan betwijfelt.

De schoolmeesteraanpak getuigt ook niet van veel respect voor de Chinese cultuur. Volgens de leer van Confucius, die nog steeds een stempel drukt op de Chinese maatschappij, moet de mens zich vanaf zijn geboorte eerst inspannen om een constructief lid van de samenleving te worden. Alleen diegenen die dit proces goed hebben doorstaan, kunnen aanspraak maken op rechten.

Maar ook al is China minder vertrouwd met mensenrechten als concept, in de praktijk investeert het leiderschap wel degelijk in waarborgen en beginselen die wij in het Westen als ’mensenrechten’ aanmerken. Zo wordt het overheidsoptreden steeds meer door het bestuursrecht ingekaderd. Er kwamen waarborgen en normen voor goed bestuur die willekeur en corruptie tegengaan, terwijl burgers besluiten van overheidsorganen kunnen aanvechten bij hogere bestuursorganen of de rechter. De bevordering van onafhankelijkheid van de rechterlijke macht staan hoog op de politieke agenda.

De afgelopen dertig jaar heeft China serieus werk gemaakt van sociale- en economische rechten, waardoor honderden miljoenen burgers van de armoede verlost zijn. Ook de Amerikaanse China-expert Randall Peerenboom vindt dat China het op het terrein van de mensenrechten helemaal niet zo slecht doet, zeker niet in vergelijking met andere ontwikkelingslanden.

Dat betekent natuurlijk niet dat alles op mensenrechtengebied nu koek en ei is. Er wachten het land forse uitdagingen. Het interessante is dat de Chinese leiders dat toegeven: op 13 april hebben zij een plan gepresenteerd om knelpunten op dit terrein weg te nemen.

Door aan te haken bij de positieve ontwikkelingen in China kan Nederland voor de mensenrechten veel bereiken. De Chinezen staan open voor samenwerking met westerlingen. Ik ben zelf betrokken bij projecten in China ter bevordering van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en versterking van het bestuursrecht. Alle betrokkenen, zowel academici als partijfunctionarissen, stellen zich bij die projecten coöperatief op.

De Chinese universiteit waar ik werk, is nauw gelieerd aan het ministerie van Staatsveiligheid, en leidt juristen op voor de rechterlijke macht, het OM en de hogere rangen binnen de politie. Op de cursussen over mensenrechten die ik er verzorg, komen gevoelige thema’s aan de orde. Op hun beurt discussiëren de studenten met mij over ontwikkelingen in het Westen, waarvan ze doorgaans goed op de hoogte zijn.

De schoolmeestermethode heeft sowieso zijn langste tijd gehad. China kan het zich in de nieuwe economische machtsverhoudingen veroorloven om discussies over mensenrechten uit de weg te gaan.

De dialoogbenadering van minister-president Balkenende sluit aan bij die van zijn Australische ambtgenoot Rudd, die sinologie heeft gestudeerd en als diplomaat in Peking diende. Rudd stelt zich op als een zhengyou, een ware vriend van China. Hij investeert op een zodanige wijze in de betrekkingen dat zijn oordeel gewicht krijgt. Dat zijn oordeel ook wel eens kritisch uitvalt wordt daarbij dan op de koop toegenomen, zoals dat onder goede vrienden ook hoort.