Regels? Alleen voor de anderen

opinie Als ik een keus heb bij het instappen in de trein, dan vermijd ik de stiltecoupés –dan hoef ik mij tenminste niet te ergeren aan overtredingen. Ik lees door alles heen en heb die stilte eigenlijk helemaal niet nodig om me te concentreren.

Maar als ik in een stiltecoupé zit, dan wil ik ook dat het stil is.

Eigenlijk is de situatie binnen stiltecoupés een illustratie van de manier waarop Nederlanders omgaan met regelgeving.

Een reis per trein veronderstelt in dit land flink wat voorkennis. Je moet weten hoe je een automaat kunt laten weten welk type kaartje je graag wilt kopen, je moet weten dat je niet met bankbiljetten kan betalen, dat sommige kaartjes en abonnementen alleen tijdens bepaalde dagen of uren gelden. En je moet het verschil kunnen zien tussen praatcoupés en stiltecoupés.

Het is daarom misschien niet zo verwonderlijk dat een stiltecoupé niet altijd stil is, dat er reizigers zijn die luid praten met medepassagiers of –minstens zo luidruchtig – bellen met hun mobieltje. Waarschijnlijk zullen reizigers na verloop van tijd gewend raken aan de huisregels van de NS en beter beseffen hoe ze zich horen te gedragen in de stiltecoupés.

Ik haalde eens een ouder echtpaar uit Amerika van Schiphol en installeerde hen per ongeluk in een stiltecoupé. Omdat ze slecht ter been waren, bleven we daar maar zitten. Maar het was een ongemakkelijke reis voor mij – die deze fout niet durfde op te biechten – laverend tussen de regels van de NS en de regels van het sociaal gastheerschap.

Nederland is een strenger land geworden dat hogere eisen stelt aan het gedrag van inwoners in de publieke ruimte. Niet alleen in de trein, maar ook in openbare gelegenheden en zelfs in steden zijn overal huisregels aangeplakt. Maar dat betekent niet dat die regels ook worden nageleefd. Regels worden gemakkelijk over het hoofd gezien of mensen denken dat zij zich er niet aan hoeven houden, dat de regels niet op hen van toepassing zijn.

Daarnaast weet je vaak niet precies wie die regels handhaaft. Wie ziet bijvoorbeeld toe op de stilte in de stiltecoupé? Vermoedelijk is dat in eerste instantie het NS-personeel. Maar die komen alleen even langs om kaartjes te controleren. En ik nog nooit meegemaakt dat ze iemand vermaanden wegens geluidsoverlast of te hard praten.

Dat betekent dus dat reizigers en burgers daar zelf voor verantwoordelijk zijn, dat het hun taak is om de regels van de NS te handhaven. Sommige bestuurders en burgers vinden dat misschien een uitgelezen kans om actief burgerschap te beoefenen en mensen aan te spreken op slecht gedrag. Of misschien hopen zij dat anderen weer enige beschaving kunnen leren van hun medeburgers.

Maar het leidt naar mijn beleving vaker tot gevoelens van irritatie, van schaamte en van boosheid. En hoewel ik nog nooit iemand agressief heb zien reageren op een dergelijke vermaning, kan ik mij voorstellen dat dit wel tot de mogelijkheden behoort.

Het is veel gemakkelijker om je medeburgers aan te spreken op verkeerd gedrag als je weet dat de gezagdragers daar ook werk van maken en deze regels zelf ook serieus nemen. Dit zie je in Nederland (nog) te weinig. Daarom zal Nederland met zijn regels weinig gedragsverandering teweeg brengen onder de inwoners.

Soms besef ik: het heeft ook zijn charmes. Nederland als land waar men het niet zo nauw neemt met de regels. Maar de tegenstrijdigheid in de aanpak wordt wel steeds zichtbaarder. Aan de ene kant strenge eisen stellen aan mensen om zich aan te passen en zich te houden aan de huisregels, maar aan de andere kant overtredingen door de vingers zien en handhaving teveel in handen te leggen van medeburgers.