De Duitse burger staat ongekend sterk

Zestig jaar geleden keerde Duitsland terug naar de democratie. Met succes. Mede dankzij een voorbeeldige grondwet.

„De eerste zin van de grondwet is ongehoord”, beweert Christian Bommarius. „Daar staat: ’de waarde van de mens is onaantastbaar’. Met die zin werd de staat van zijn sokkel gehaald en de burger ervoor in de plaats gezet. De staat was niet langer de autoriteit en de burger niet langer de onderdaan.” Bommarius schreef een boek over de lotgevallen van de grondwet.

De staatsrechtskundige en redacteur van de Berliner Zeitung vindt dat die eerste zin niet alleen in de Duitse verhoudingen ongehoord is. „De Duitse grondwet is een van de sterkste in de wereld.” Daarom is de zestigste verjaardag van de Bondsrepubliek en haar grondwet terecht een feest, meent Bommarius, al vindt hij de staatsplechtigheid van vandaag maar niets.

„In plaats van plichtmatige feestredes te houden hadden de politici beter naar de scholen kunnen gaan om de leerlingen over de grondwet te vertellen”, zegt hij. Met de kennis van de grondwet en zijn geschiedenis is het volgens hem slecht gesteld. „Niemand kent bijvoorbeeld de namen van degenen die de grondwet in 1949 hebben geschreven.”

Dat waren de 65 moedige mannen en vrouwen van de Parlementaire Raad. Bijna allemaal van onbesproken gedrag. Een aantal kwam uit het verzet, sommigen zaten in de nazikampen. Ze handelden weliswaar op aanwijzing van de bezetters (de Amerikanen, Britten en Fransen), maar de eerste zin en de daaruit volgende grondrechten kwamen uit hun eigen koker.

De Parlementaire Raad heeft 19 grondrechten geformuleerd. ’Mannen en vrouwen hebben gelijke rechten’, luidt bijvoorbeeld artikel 3. Ter bescherming van de grondrechten voorziet de grondwet in een constitutioneel hof. Dat ’Bundesverfassungsgericht’, gevestigd te Karlsruhe, houdt regelmatig wetten tegen die niet met de grondrechten stroken.

„Ik vind het een grof schandaal dat op de staatsplechtigheid ter ere van de grondwet niemand van het constitutionele hof het woord mag voeren”, meent Bommarius. „De macht van het hof is uniek in de wereld. Het speelt een actieve rol in het functioneren van de grondwet. Het zorgt ervoor dat de grondwet voor de burgers tot leven komt.”

Elke burger heeft de mogelijkheid om de wetten die het parlement uitvaardigt door het hof aan de grondrechten te laten toetsen. „Zo beschermt het hof de burgers tegen de staat”, zegt Bommarius. „Het leidt het gesprek tussen burger en staat, het legt telkens opnieuw uit hoe men de grondrechten moet begrijpen.”

Dat is de laatste jaren harder nodig dan ooit, meent Bommarius. In het felle laatste hoofdstuk van zijn boek noemt hij de grondwet een ’belegerde veste’. In de strijd tegen het terrorisme belaagt de staat voortdurend de vrijheid van de burgers. „Telkens weer komen er klachten bij het hof en telkens weer ziet het hof zich genoodzaakt de wetgever te corrigeren.”

De staat zoekt voortdurend de grenzen van de grondwet op. Dan gaat het om het grootscheeps observeren en afluisteren van burgers, de toegang tot telecommunicatiegegevens, het binnendringen in privécomputers, enzovoort. „Maar de eerste regel van de grondwet is bindend voor iedereen, ook voor de wetgever.”

De grondwet heeft één smet op zijn blazoen. Hij gold alleen voorlopig, tot de hereniging van de beide Duitslanden. Dan zou er een nieuwe grondwet moeten komen met de instemming van alle burgers. Dat is in 1990 niet gebeurd. „Een gemiste kans”, zegt Bommarius. „Met een referendum had men toen de nieuwe burgers nauwer bij de grondwet kunnen betrekken.”