Ter aarde varen

Gisteren, op Hemelvaartsdag, voer ik in omgekeerde richting – van de hemel naar de aarde. Zo althans kon je een gang tussen twee boekententoonstellingen omschrijven: de een in het Utrechtse Catharijneconvent, de ander in de Amsterdamse Warmoesstraat.

Van de hemel naar de aarde, van het klooster naar de rosse buurt.

’Beeldschone Boeken’ heette de tentoonstelling in Utrecht, met als ondertitel ’De Middeleeuwen in goud en inkt’. Bovenin het klooster was een boekenhemel ingericht. Ze lagen er stil in glazen vitrines, als sarcofagen met hoge, witte gordijnen van elkaar gescheiden: de handgeschreven bijbels, psalters en brevieren, door monniken gemaakt in Utrechtse kloosters, globaal tussen 1000 en 1450, toen de boekdrukkunst haar intrede deed.

Zo gewijd en sacraal werkte de expositie, door het allerzachtste licht beschenen, dat bezoekers er fluisterend rondgingen. Geluidloos ook de video waarin het maken van een middeleeuws manuscript te zien is, het snijden en binden van de katernen, het aanbrengen van de ’platten’, de afwerking met leer – oude handen die met naald, draad en lint een oud ambacht volvoeren.

Ik tuurde door het vitrineglas naar het gotische letterbeeld en de geïllumineerde initialen, het schrijfwerk en de verluchtingen – bij de ingang waren loepen klaargelegd. Het spaarzame licht bemoeilijkte het turen,maar uit alles sprak de zorg en de toewijding van de miniaturisten, de kopiisten en de binders, ze hadden hun plaats in de boekenhemel verdiend.

Zo stil en devoot als het was in het Catharijneconvent, zo roerig en aards was het in de Warmoesstraat. Op nummer 139 is een mooie galerie gevestigd die W139 heet en die tijdelijk als een boekwinkel is ingericht, een ’manifestatie’ eigenlijk, want de boeken die hier op de planken stonden waren ook zeldzaam op hun manier, in hun bijzondere vormgeving en kleine oplages. Kunstboeken van onafhankelijke, kleine uitgevers, gemaakt met een toewijding en een passie die aan de oude meesters herinnerde, maar die toewijding stond niet langer in dienst van een hoger wezen. Hier werd het Zelf gevierd, de boeken boden als het ware een zicht op het binnenste van de kunstenaar. Er werd die middag net een voordracht gehouden van een kunstenaar en een ontwerper over hun nieuwe boek met de titel ’Start a New Art World’ – voor zulke titels schrikken ze niet terug.

Er stonden fotoverzamelboeken, catalogi bij exposities en droomboeken vol onbegrijpelijke beelden, nu ja kunstenaarsboeken gewoon. Ik pakte er een: ’Seelenbriefe’, van Marjolijn van den Assem. Ze had zich ingeleefd in de correspondentie van Nietzsche en maakte daarbij een serie beelden. ’Onder woorden brengen van wat in je hoofd omgaat betekent toetsen van tekst en beeld aan elkaar’.

Ik bladerde door de binnenkant van haar hoofd. De grote, ontzagwekkende God uit Utrecht was een kleine, menselijke god geworden.