Nederland gooit alle remmen los

Alles mag en moet in Nederland gezegd kunnen worden. Meer dan elders wordt de angst voor vreemdelingen hardop geuit.

Nederlanders zijn bang voor vreemdelingen, banger dan andere andere Europeanen. Ze denken opvallend veel negatiever over immigratie, blijkt uit de antwoorden van de half miljoen mensen in de EU die die de afgelopen weken het Kieskompas invulden (Trouw, 3 juni).

Het zou natuurlijk kunnen liggen aan het Kieskompas zelf. Nederlanders interpreteren de vragen over immigratie en immigranten mogelijk anders dan niet-Nederlanders. Hoe precies, behoeft onderzoek.

Toch zijn er gevoelsmatig wel factoren die de Nederlandse score verklaren. Eén daarvan is het verschil tussen wat ik ’functionele’ en ’culturele’ integratie wil noemen. Immigranten waren tot de jaren tachtig mensen die je tegenkwam op straat of als als schoonmaker op kantoor. Ze moesten vooral ’functioneel’ integreren: een baan en inkomen hebben. En dat is gelukt. De tweede generatie allochtonen slaagt daar nog beter in. We komen ze niet meer tegen op de gang met de schoonmaakkar, nee, ze zijn nu de eigenaar van het schoonmaakbedrijf, ze zijn onze directe collega en manager. Ze zijn zichtbaar. We moeten het bij deze ’culturele’ integratie samen doen, zogezegd.

En zo spelen opeens ’culturele’ normen een belangrijker rol dan sociaal-economische. Probleem is echter dat van ‘culturele’ integratie nooit sprake is geweest. Afgezien van de verplichte taalles dan.

Elke dag zoekt Nederland naar nieuwe vormen van ’interculturele interactie’ en niet iedereen kan die vinden. Ineens blijkt cultuur er toe te doen: een allochtoon is niet iemand met een baan, maar iemand met een andere blik op de wereld, een andere blik op mijn wereld. Er ontstaan conflicten, maar er zijn nog geen spelregels waar we ons op kunnen beroepen. Die zijn we in ons multiculturele streven vergeten. Dat vermoeit en maakt onzeker. Dat voedt de weerzin die door Wilders wordt gekanaliseerd.

Ook Fortuyn speelde de kaart van immigratie al, vóór Wilders. Fortuyn waarschuwde al voor de culturele verschillen. Onoverbrugbaar, a priori. Hij zag maar één oplossing: zij passen zich aan of ze vertrekken maar.

En plots staat, nu met Wilders, ’cultuur’ hoog op de politieke agenda. Want als je in je onderbuik voelt dat het niet klopt, zei Fortuyn al, dan voel je je niet lekker in je vel zitten.

De mate waarin Nederland uitkomt voor haar vreemdelingenangst, wordt mede bepaald door de mogelijkheid er nu eindelijk eens over te spreken. Heel simpel: het wordt ons gevraagd en dan mag je het weten ook. Het antwoord op die vraag – hoe wij dan over immigranten of allochtonen denken – is mede gevoed door concrete ervaringen in het publieke domein. Die ervaringen zijn soms schokkend: buschauffeurs die klappen krijgen, een lesbisch stel dat uit de buurt wordt gejaagd, een transseksueel en een Joods gezin dat hetzelfde lot is beschoren, homo’s die in elkaar worden geslagen, de moord op Van Gogh.

Het zijn incidenten, maar ze werden argument in een analyse van de staat der Nederlanden. Het heet niet ’ontoelaatbaar gedrag’, neen, het is ’Surinaams’, ’Somalisch’, ’Marokkaans’, ’Turks’ gedrag. Het is een uiting van hun culturele bagage en cultuur is de a priori reden dat ’ze’ nooit zullen integreren. De cirkel is rond: die lui motten we niet. Opdonderen!

Sinds 2002 is het debat opengebroken. Nederland gaat gebukt onder libertijns extremisme: alles mag gezegd en geroepen worden. Want dat is vrijheid van meningsuiting.

Toch ben ik minder sceptisch. Wilders rekt het politieke debat op, zeker. Hij verwoordt zijn standpunten op een manier waar velen maar niet aan kunnen wennen. Misschien voedt hij de angst voor vreemdelingen, misschien verwoordt hij ’slechts’ de angst voor vreemdelingen en misschien wel allebei. In elk geval verwoordt hij maatschappelijke problemen van een grote, electorale achterban.Tot zover werken de democratische mechanismen dus uitstekend.

Naar de echte motieven achter een stem is het altijd raden. Want stemmen op Wilders is één, maar wat die stem precies betekent, is een tweede. Dat is onderdeel geworden van het politieke debat zelf.

Net als in andere landen stuurt Nederland nu ook een echt rechtse partij naar Brussel. Opvallend is wel de missie van de PVV in Europa. In een eerste reactie op de overwinning zei lijsttrekker Madlener vanaf de zijlijn eens te gaan bekijken ’wat er nu precies in Brussel gebeurt’. De PVV zit straks met vier man op de publieke tribune. Ik wens ze veel succes.