Ongeschreven wetten zijn veel sterker

Opiniemakers, kunstenaars én bezoekers van de hoofdstad krijgen de komende zomer kaartjes met prikkelende vragen over Spinoza’s denken voorgelegd. Vandaag: Job Koelewijn.

„Je kunt ook onwetend zijn. Er zijn zoveel wetten waar ik geen weet van heb.”

Wat zou je moeten doen als je je onderdrukt voelt?

„Je zou, in de geest van Spinoza, zo veel mogelijk je ratio toe moeten passen. Spinoza zegt: als mensen een relatie met elkaar aangaan, moeten ze handelen vanuit hun eigenbelang.”

Hebt u zelf onderdrukking ervaren?

„Ja, van sociale wetten, conventies. Ongeschreven wetten zijn veel sterker dan de geschreven wetten. Als kunstenaar heb je daar natuurlijk een antenne voor, anders had ik waarschijnlijk nog steeds in Spakenburg gewoond. Waar ik vroeger erg mee zat, is iets als ’naar verjaardagen gaan’. Soms zat je op dinsdag bij die, op donderdag bij die. Ik dacht na een tijdje ’donder op, ik trek het gewoon niet!’ Het is een kleine vorm van verzet. Bij veel mensen wordt het in de kiem gesmoord. In het begin deed ik daar natuurlijk ook pathetisch over: ’ik voel me zo alleen’ of ’ik voel me depressief’.”

„Ja, misschien, maar dat moet je overstijgen. Ik ben religieus opgevoed. Toen ik een jaar of achttien was, ontdekte ik Sartre. Hij schreef dat God helemaal niet bestaat en dat je verantwoordelijk bent voor je eigen daden. Ik had het boek dicht kunnen slaan. Maar ik voelde dat het betrekking had op mij.

„Op mijn vijftiende ging ik soms stiekem niet naar de kerk. Ik was toen wel doodsbang. Ik schaam me om het te vertellen, maar de eerste keren dat ik niet naar de kerk ging zei ik zondagavond in bed: ’God, volgende week ga ik twee keer!’

Zou het nog terug kunnen komen in, iets religieus?

„God als instituut vind ik een constructie, een projectie. Na een auto-ongeluk op mijn 21ste lag ik met een gebroken nek verlamd in het ziekenhuis. Dat was een bewustzijnsproces. Ik geloofde daarna niet meer zo in Sartre, omdat hij alles afwijst wat transcendent is. Je vindt in het existentialisme geen bevrijdende glimlach, je bent altijd schuldig. Vóór het ongeluk las ik al boeken over het boeddhisme. Wat ik volgens het boeddhisme heb meegemaakt is een satori, een bewustzijnsverruimende ervaring. Ik ben door die persoonlijke ervaring tot kunst gekomen. Op de een of andere manier moet ik het daarmee blijven verbinden.”

„Binnen in mezelf. Als ik in mijn allerbeste stemming ben, dan zeg ik tegen mezelf: ’Ik wil niet de best verkopende kunstenaar zijn of de meest beroemde, maar de meest ongeconditioneerde kunstenaar.’”

U conditioneert uzelf wel, door elke ochtend een stuk hardop te lezen.

„Ja, daar ben ik in 2006 mee begonnen, als een statement. Als ik een boek koop, begin ik bij bladzijde 1 en ik lees het helemaal, iedere dag 45 minuten, en neem het op op cassettes. Het is een training van de geest. Als ik aan de macht kom, krijgt iedereen een intellectueel paspoort. Zo leg je verantwoording af, voor wat je leest.”

Is het niet elitair om te denken dat iedereen meer tijd zou moeten besteden aan lezen?

„En televisie dan? Mensen kijken elke dag uren tv. Ik zit een beetje te fantaseren over taakstraffen. Stel, u wordt gepakt voor openbare dronkenschap. Zou het niet geweldig zijn als u vijftig uur intellectuele taakstraf kreeg, die speciaal is toegespitst op uw ontwikkeling? Voor mij is het lezen zelf verslavend. Na een tijd lezen krijg je soms het gevoel dat er een vuist in je hersenpan zit, die heel langzaam ronddraait. Het gaat er om, op dat moment tóch door te lezen.”

„Nou, het is niet verkeerd om te straffen, als ze dan in de gevangenis maar een intellectueel boek moeten lezen! Het heeft ook te maken met leeftijd. Als dit je enige vergrijp is, dan ben je wel een beetje saai.

Om jezelf te ontwikkelen zouden regels ook goed kunnen zijn.

„Absoluut. Discipline is heel belangrijk. Dat noemt Spinoza ’het loon van de deugd’. Er zijn lieden die denken dat ze gelukkig zijn als ze toegeven aan hun lusten, maar het gaat er om de lusten te beteugelen met het goede bewustzijn.”

Wat is het goede bewustzijn?

„Je eigen rationele bewustzijn. Als je dit leest denk je eerst ’het is hartstikke egoïstisch’, maar in wezen is dat de basis. Het begin van macht is dat je eigen leven in balans is. De Ethica is niet moralistisch, het beschrijft de machtsverhouding tussen de emoties. ’Wat nou, vrijheid?’ zegt Spinoza. Ieder mens is bepaald door de omgeving, opvoeding, al die externe factoren. Je moet je ratio daar op richten, dan lijdt je er niet onder. Naar mate je het minder begrijpt, des te meer lijd je. Dat zijn prachtige ideeën.”

De vragen op de kaartjes zijn ontleend aan Spinoza en opgesteld door Dirk van Weelden.Info: www.spinozamanifestatie.nl