Spinoza leert ons om ’God te denken’

Opiniemakers, kunstenaars én bezoekers van de hoofdstad krijgen de komende zomer kaartjes met prikkelende vragen over Spinoza’s denken voorgelegd. Vandaag Thomas Hirschhorn.

Als je je niet herkent in een wet, word je dan onderdrukt of ben je gewoon in de minderheid?

„Wetten zijn er om overtreden te worden, als ze dom of zinloos zijn. Dat heeft niets te maken met de vraag of je een minderheid bent. Het moet simpelweg gebeuren. Wetten nemen ons vaak onze verantwoordelijkheden af en die moeten we terugclaimen door tegen de wet in te gaan.”

Wat zou ideaal zijn: de helft van de wetten, een kwart, of misschien helemaal geen wetten?

„We hebben wetten nodig om samen te leven. Maar als een wet puur machinaal wordt, als een soort blinde machine die zichzelf vernietigt, dan moeten we ertegen in opstand komen. Veel wetten zijn volslagen zinloos: waar je wel of juist niet mag lopen, waar je je hond mag uitlaten, waar je vuilnis neer mag zetten. Die kleine alledaagse dingen zouden we best zelf kunnen regelen. Neem dit werk dat ik nu maak, er zijn zoveel regeltjes waaraan we moeten voldoen. Het is absurd: dit is een persoonlijk initiatief dat samen met de buurt wordt gemaakt. Zulke wetgeving lijkt te willen voorkomen dat je iets met je buren onderneemt.”

Wat denk je dat God nu zit te doen?

„Wat ik belangrijk vind en wat we van Spinoza kunnen leren, is dat het niet gaat om ’geloven in God’, maar om het menselijke vermogen om ’God te denken’. Dat gaat schuil achter iedere wet en ieder menselijk vermogen. Spinoza was niet geïnteresseerd in het religieuze, maar in dit denkvermogen.”

Is het wel genoeg, om God te denken? We willen toch ook graag richtlijnen over hoe we ons leven moeten leiden?

„Ja, het is genoeg. Het gaat erom dat je je eigen denkvermogen accepteert. Je hoeft niet te geloven in iemand anders die voor jou leefregels opstelt of wetten verzint. Het is meer dan genoeg: je raakt dan aan iets heel menselijks, iets heel groots.”

Is het iets meditatiefs om God te denken?

„Nee, het is iets logisch en droogs.”

Kan iedereen het?

„Jazeker! Mensen zijn alleen een beetje lui en geloven liever iets dan dat ze zelf denken. Ze geven hun verantwoordelijkheden op. Hieraan ontlenen instituten zoals de kerk hun bestaan.”

Werkt de kerk tégen dat we God denken?

„Nee, maar ze buit wel de zwakke, menselijke behoefte aan snelle antwoorden uit. De kerk geeft al antwoorden, voordat alle vragen zijn gesteld.”

Geeft God denken antwoorden?

„Nee, alleen vragen. Het is niet bevredigend, maar je moet als mens accepteren dat je de vragen over God niet kunt beantwoorden.”

Zijn er denkbeelden die zo gevaarlijk zijn dat ze beter niet openbaar gemaakt kunnen worden?”

„Nee. Niets is verboden om te zeggen.”

Macht hoort op meer gebaseerd te zijn dan geweld, maar waarop dan?

„Macht heeft niets met geweld te maken, maar met jezelf kracht geven om iets te doen. Macht is, volgens mij: een man of een vrouw die zichzelf machtigt.”

Kunnen we geen macht van iemand overnemen of afpakken?

„De macht waar ik in geïnteresseerd ben, kun je alleen maar uit jezelf halen. Natuurlijk bestaat er een ander soort macht: dat je een groot bedrijf erft of zoiets, maar dat is geen macht, eerder erfgoed of aristocratie.”

U heeft een heel positieve kijk op macht.

„Natuurlijk, wat dacht je? Ik lijd niet, ik ben niet machteloos, ik mag niet klagen. Ik heb macht, omdat ik besloot op te staan en mijn eigen werk te doen, om te confronteren en risico’s te nemen. Veel mensen vinden het niet goed of niet leuk wat ik doe, maar ik heb de macht om het te doen. Ik ben gelukkig en optimistisch. En als ik zou lijden door de macht van iemand anders, dan moet ik die macht veranderen. Mensen hebben de kracht om onderdrukkende macht te veranderen.”

Mag je daar geweld bij gebruiken?

„Misschien zijn fases van geweld nodig. Het kan in elk geval geweldloos, zoals Gandhi deed. Als de onderdrukkende macht onrechtvaardig en gewelddadig is, kan geweld worden gebruikt, zoals bij de bestrijding van apartheid in Zuid-Afrika door het ANC. Dat geweld heeft niet met echte macht te maken, maar met misbruik van macht.